Μεγάλη Σαρακοστή

Μεγάλη Σαρακοστή και τα φαγητά της στην Κρήτη

• Μάρτιος 14, 2016

Σαράντα οκτώ (48) μέρες κρατά η νηστεία πριν από το Πάσχα, όσες και οι μέρες που νήστεψε και ο Χριστός στην έρημο. 

Η νηστεία του Πάσχα λέγεται και "Μεγάλη Τεσσαρακοστή «Σαρακοστή», επειδή είναι μεγαλύτερη των άλλων (Χριστουγέννων, Δεκαπενταύγουστο κ.α.).  

Η νηστεία που τηρείται πριν από τα Χριστούγεννα διαρκεί 40 ημέρες και η νηστεία πριν το Πάσχα διαρκεί 48 ημέρες.

Στους πρώτους χριστιανικούς χρόνους η περίοδος της Σαρακοστής ήταν αφιερωμένη στην προετοιμασία των Κατηχουμένων, οι οποίοι την ημέρα του Πάσχα βαπτίζονταν.

Την ημέρα του Ευαγγελισμού και την Κυριακή των Βαίων επιτρέπεται η ιχθυακατανάλωση και στους ναούς γίνεται η   διανομή  κλάδων βάγιας- ήμερης δάφνης.

Φαγητά Σαρακοστής: Τα κύρια φαγητά  που παρασκευάζουν οι νοικοκυρές της Κρήτης για τη Σαρακοστή του Πάσχα είναι τα άγρια χόρτα: καλίτσες (γλυκά πρώιμα άγρια ραδίκια), ασκολύμπροι  (ασκόλυμπρα  άγρια - αγκάθινα  χόρτα),  τζόχοι  (ζοχοί), ψικοσιρίδες (πικρώδη άγρια χόρτα), χοιρομουρίδες (άσχημα στην εμφάνιση,  όμως νοστιμότερα άγρια χόρτα), σταμναγκάθι (αγκαθωτό ραδίκι),  ραπανίδες  κ.α. και βεβαίως οι χοχλιοί (σαλιγκάρια βραστά,μπουμπουριστά κ.α.), τα διάφορα γιαχνί, ταπαπούλια (βραστά όσπρια), ο χυλός (με αλεσμένο στάρι), οι βρουβόπιτες (πίτες με χόρτα ή γούλες), τα κουκιά (βραστά και πουρέ) κ.α.

            Επίσης την τιμητική του έχουν και οι χοχλιοί…

Πηγή: http://www.krassanakis.gr/

Η Τσικνοπέμπτη και οι Απόκριες στον Ενετοκρατούμενο Χάνδακα!

• 
• 

Άλλη μια πολύ αγαπημένη διασκέδαση των κατοίκων του Χάνδακα την περίοδο των αποκριών ήταν ο περίφημος νεραντζοπόλεμος. Τα νεράντζια που πετούσε ο ένας στον άλλο πολλές φορές έριχναν τη μάσκα και όλοι έβλεπαν ποιος ήταν ο μεταμφιεσμένος

Της Ελένης Μπετεινάκη*

Τσικνοπέμπτη λοιπόν… μέρα χαράς, γιορτής ,ξεφαντώματος. Μέση του Τριωδίου, δεύτερη εβδομάδα των Αποκριών, η Κρεατινή, που ξεκινούν στην ουσία όλες οι εκδηλώσεις. Είναι η  ημέρα που όλα τα σπίτια ψήνουν κρέας ή λειώνουν το λίπος από τα χοιρινά και ο μυρωδάτος καπνός (τσίκνα) είναι διάχυτος παντού. Ο καθένας και ο πιο φτωχός «θα τσικνίσει στη γωνιά του» και έτσι η μυρωδιά να απλωθεί παντού. Όλοι οι συγγενείς πρέπει να μαζευτούν το βράδυ και να μαγειρέψουν στο ίδιο σπίτι. Κι ύστερα θα αρχίσουν τα μασκαρέματα και θα ξεχυθούν στους δρόμους. Από αυτή την τσίκνα, λοιπόν, έχει πάρει και το όνομά της η Πέμπτη και λέγεται Τσικνοπέμπτη ή Τσικνοπέφτη.

Το έθιμο χάνεται στα βάθη των αιώνων, χωρίς να γνωρίζουμε την προέλευσή του. Εικάζεται, όμως, ότι προέρχεται από τις βακχικές γιορτές των αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων, που επιβίωσαν του Χριστιανισμού. Σύμφωνα με τον λαογράφο Δημήτριο Λουκάτο, το φαγοπότι και το γλέντι της ημέρας είναι «ομοιοπαθητικές προσπάθειες για την ευφορία της γης».
Καρναβάλι… Μια περίοδος γιορτών που στην Κρήτη τη συναντάμε από την εποχή της Ενετοκρατίας.Τότε ,λοιπόν, το Καρναβάλι ξεκινούσε από την επομένη των Θεοφανείων. Πληροφορίες λιγοστές αλλά σπουδαίες από τον Τζουάνες Παπαδόπουλο, που αναγκάστηκε να φύγει πρόσφυγας στην Ιταλία όταν έγινε η πολιορκία του Χάνδακα από τους Οθωμανούς. Γράφει, πως οι κάτοικοι μεταμφιέζονταν και διασκέδαζαν με μουσικές με κάθε είδους μουσικό όργανο. Οι συγγενείς πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι για μια  ολόκληρη εβδομάδα… όλοι μαζί σαν κομπανία. Αφήναν τις τελευταίες μέρες  στους πιο εύπορους και η οικογένεια έστελνε ένα σωρό φαγητά και κρέατα στο σπίτι του οικοδεσπότη. Ότι βρίσκονταν στα κτήματά  τους, αρνιά, κότες, καπόνια, κυνήγι. Η συνήθεια  ήθελε να μην στέλνουν ψωμί και κρασί, ποτέ. Όλο το διάστημα του καρναβαλιού παίζονταν  πολλές κωμωδίες και μάλιστα στην ελληνική γλώσσα. Προσωπεία, κουστούμια και μάσκες στην καθημερινότητα των κατοίκων της πόλης, εκτός από τις  γυναίκες που  δεν επιτρεπόταν να μεταμφιεστούν, ούτε καν  οι πόρνες, κι αν κάποια γυναίκα το έκανε κρυφά και  φορούσε προσωπείο ή μάσκα τότε ο εξομολογητής της, της απαγόρευε να πάει στην εκκλησία για σαράντα ημέρες. Τέλος ούτε οι κληρικοί επιτρεπόταν να συμμετέχουν σε καμιά εκδήλωση καρναβαλιού. Μάλιστα σώζεται η γραφή  με την απόφαση του αρχιεπισκόπου Κρήτης Pietro Lando τον Φεβρουάριου του 1652 και 1653  που απαγόρευε στους κληρικούς να φορούν ή να κατασκευάζουν μάσκες κατά την περίοδο αυτή , ούτε να φορούν κοσμικά ενδύματα. Οι παραβάτες έπρεπε να πληρώσουν πρόστιμο που έφτανε τα 3 υπέρπυρα. Κι επειδή στα χρόνια της διάρκειας του Κρητικού Πολέμου υπήρξαν αρκετοί παραβάτες τα διατάγματα που εκδόθηκαν, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, έγραφαν μεταξύ άλλων πως αν κάποιοι κληρικοί πιάνονταν να φορούν προσωπεία ή να χορεύουν κρυφά μορέσκα  θα γινόταν έκπτωση από την ιεροσύνη τους, θα στερούνταν τα εισοδήματά τους και εκτός από τα χρηματικά πρόστιμα θα είχαν και σωματικές ποινές.
Άλλη μια πολύ αγαπημένη διασκέδαση των κατοίκων του Χάνδακα την περίοδο των αποκριών ήταν ο περίφημος νεραντζοπόλεμος. Τα νεράντζια που πετούσε ο ένας στον άλλο πολλές φορές έριχναν τη μάσκα και όλοι έβλεπαν ποιος ήταν ο μεταμφιεσμένος. Από μέρες πριν οι κάτοικοι της πόλης γέμιζαν τις αποθήκες τους με τεράστιες ποσότητες νεραντζιών. Οι σοβαροί τραυματισμοί που προκλήθηκαν κάποιες φορές έφεραν την απαγόρευση του εθίμου με διάταγμα της 28^η Δεκεμβρίου του 1566 με επιβολή προστίμου 25 υπερπύρων στους παραβάτες. Και μερικά χρόνια αργότερα στα 1575 με την οριστική παύση του λεμονοπόλεμου – νερατζοπόλεμου οι ποινές έγιναν ακόμα πιο βαριές. Κανείς  δεν ήθελε από τους κατοίκους να σταματήσει το  έθιμο κι αυτό φαίνεται  με τις ποινές και τις απαγορεύσεις που ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια  ίσαμε και τα 1609. Το τελευταίο διάταγμα της 17^ης Ιανουαρίου του 1609 έλεγε πως όσοι εξακολουθούσαν να πετούν λεμόνια ή νεράντζια σε δημόσιους χώρους, δρόμους και πλατείες θα είχαν να αντιμετωπίσουν ποινές φυλάκισης, εξορίας,  γαλέρα ή ότι άλλο θα έκριναν οι αρχές της πόλης. Το αξιοσημείωτο ήταν πως όποιος « πρόδιδε» τους παραβάτες θα έπαιρνε σαν αμοιβή 25 τσεκίνια από την περιουσία τους. Τέλος σοβαρές ποινές αποδίδονταν σε όσους μεταμφιεσμένους οπλοφορούσαν ή έβρισκαν ευκαιρία κρυμμένοι πίσω από μάσκες να υβρίζουν και να προσβάλλουν δημόσια, άλλα πρόσωπα. Οι ποινές είχαν να κάνουν με την απαγόρευση χρήσης όπλων και την κατάσχεση της ενδυμασίας που φορούσαν. Το πρόστιμο έφτανε ίσαμε τα 50 υπέρπυρα και φυλάκιση για ένα ολόκληρο μήνα.

Η Τσικνοπέμπτη στον Ενετοκρατούμενο Χάνδακα είχε τις ρίζες της στην ίδια την πόλη της Βενετίας. Έθιμο παλιό που ξεκινούσε  στα 1162 όταν ο Δόγης Βιτάλε Μιχαήλ Β’ που νίκησε τον πατριάρχη της Ακυληίας, Ουλρίκο και ο δεύτερος έπρεπε κάθε χρόνο να στέλνει στον Δόγη έναν ταύρο και 12 γουρούνια για να σφαγούν την Ημέρα της Τσικνοπέμπτης (Giovedi Grasso) στην πλατεία του Αγίου Μάρκου. Στον Χάνδακα αντίστοιχο έθιμο ήθελε στον εορτασμό της Τσικνοπέμπτης να σφαγιάζεται ένας ταύρος και 3 γουρούνια που ήταν πρόσφορα του Castello της Πεδιάδας. Η τελετή γινόταν σε κεντρική πλατεία του Χάνδακα κάτω από μια τέντα που στηνόταν για την συγκεκριμένη τελετουργία, με πασσάλους και  πανιά από γαλέρες. Ο Δούκας ήταν υποχρεωμένος να παραθέσει στη συνέχεια γεύμα σε όλους τους εκπροσώπους των ενετικών αρχών. Στη συνέχεια όλοι μαζί από το μπαλκόνι της μεγάλης αίθουσας του Δούκικου Ανακτόρου που έβλεπε στην πλατεία παρακολουθούσαν την μεγάλη τελετή.
Γράφει η Ασπασία Παπαδάκη σε έρευνα της  : «Στην αρχή της μεγάλης γιορτής οι Piffari (μουσικοί κατά τον 16^ο αιώνα) έπαιζαν μουσική και οι Bombrdieri παρατάσσονταν και παρήλαυναν στην πλατεία., κρατώντας σάλπιγγες και ρίχνοντας πυροτεχνήματα. Επίσης, τοποθετούσαν στα κέρατα του ταύρου δύο ρουκέτες και αν έβρισκαν κάποιο σκυλί, το εξαπέλυαν εναντίον του ταύρου για να τον εξαγριώσουν και να κάνουν πιο θεματική την τελετή. Κατόπιν, ακολουθούσε η σφαγή του ταύρου και των γουρουνιών. Ο σφαγέας έκοβε το κεφάλι του ταύρου και μοίραζε το ζώο σε τέσσερα κομμάτια, από τα οποία ο ίδιος έπαιρνε ως φιλοδώρημα το ένα τέταρτο από το μπροστινό μέρος. Ο Δούκας έπαιρνε το ένα τέταρτο από το πίσω μέρος του ζώου το ίδιο και οι γαστάλδοι. Στον λοχία προσφερόταν το υπόλοιπο τέταρτο από το μπροστινό μέρος και στον Capitano Grande αναλογούσε το κεφάλι και η κοιλιά ενώ στον Cavaliere  του Δούκα το δέρμα και τα πόδια. Έπειτα έδιναν το ένα από τα σφαχτά στο μοναστήρι του Αγίου Πέτρου, το άλλο στο μοναστήρι του Σωτήρα και το τρίτο στο μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη…»
Τέλος καθόλη τη διάρκεια του Καρναβαλιού στην Κρήτη οργανώνονταν γκιόστρες, δηλαδή κονταροκτυπήματα. Είχαν δικαίωμα να συμμετέχουν σε αυτές οι  βενετοκρητικοί ευγενείς και αξιωματούχοι του ιταλικού στρατού και παρακολουθούνταν από πλήθος κόσμου. Τα είδη της γκιόστρας ήταν πολλά και διεξαγόταν σε ανοιχτούς χώρους ή με ένα ξύλινο φράκτη ανάμεσα στους αντιπάλους. Γίνονταν με διπλό όφελος που ήταν από τη μια η διασκέδαση του κόσμου και από την άλλη για εξάσκηση στρατού ή ιππικού. Με τα χρόνια οι Γκιόστρες απέκτησαν πιο πολύ θεατρικό χαρακτήρα κι είναι γνωστή πια η Γκιόστρα που περιγράφεται από τον Ανδρέα Κορνάρο στα 1588. Στην Historia di Candia αναφέρεται  η περίφημη αυτή Γκιόστρα στη διάρκεια Καρναβαλιού στην Κρήτη που έγινε προς τιμήν του απερχόμενου γενικού Προνοητή : Giovanni Mocenigo.
Αλλά όλα αυτά τα κονταροκτυπήματα κι αλλά πολλά είναι άλλες ιστορίες και θα τις πούμε σιγά σιγά… Όλα αυτά συνέβαιναν εκείνα τα χρόνια, κοντά  450 πάνε από τότε κι όμως αν αφουγκραστεί κανείς  …την ιστορία και περπατήσει στην μοναδική  Ruga Maistra της πόλης μας ίσως και να  νοιώσει τον παλμό από τον νερατζοπόλεμο ή το κτύπημα των κονταριών στον αέρα με τις ιαχές του όχλου. Κι αν πάλι κοιτάξει κάτω ίσαμε τη θάλασσα θα δει τις περήφανες γαλέρες  αραγμένες στο μικρό ενετικό λιμάνι εκεί που η ζωή δεν σταματούσε μέρα νύχτα, γιορτές, σχόλες και καθημερινές…
Ίσαμε την άλλη φορά πάλι… Καλή τσικνοπέμπτη!
*Η Ελένη Μπετεινάκη είναι εκπαιδευτικός
ΠΗΓΕΣ:
Στον Καιρό της Σχόλης, Τζουάνες Παπαδόπουλος, εκδ. ΠΕΚ
Όψεις της ζωής του βενετοκρατούμενου Χάνδακα, Ασπασία Βασιλάκη
Αρχεία Βικελαίας Βιβλιοθήκης Ηρακλείου
http://zhtunteanagnostes.blogspot.gr/

Τα Φωτοκόλλυβα και η Φωτίτσα -Ήθη κι έθιμα της Κρήτης για τα Θεοφάνεια

Έρικα Τζαγκαράκη

Ο πρώτος αγιασμός των Θεοφανίων, «η πρωτάγιαση ή φώτιση», γίνεται την παραμονή της γιορτής στην εκκλησία. Ύστερα ο παπάς παίρνει ένα ένα τα σπίτια με το Σταυρό στο χέρι και ραντίζει μ” ένα κλωνί βασιλικό όλους τους χώρους του σπιτιού.
Παλιό έθιμο της Κρήτης, σήμερα ξεχασμένο σχεδόν παντού, ήταν η παρασκευή των Φωτοκόλλυβων την παραμονή των Φώτων. Από τα Φωτοκόλλυβα (βρασμένο σιτάρι με όσπρια) έτρωγαν οι νοικοκύρηδες αλλά έδιναν και στα ζώα τους για καλή υγεία και καλή τύχη στο σπιτικό τους.

Η φωτογραφία προέρχεται από το Νέος Κόσμος

Η τελετή της κατάδυ­σης του σταυρού γίνεται με κάθε επισημότητα και μεγαλοπρέ­πεια. Στις μεγάλες πόλεις την πομπή πλαισιώνουν στρατιωτικά τμήματα, μουσική, ο κλήρος, προεξάρχοντος του Μητροπολίτη, πολιτικοί και εκπρόσωποι των Δημοσίων υπηρεσιών και πλήθος πιστών, που βαδίζουν από την εκκλησία ως τη θάλασσα, όπου θα γίνει η ρίψη του Σταυρού.
Τα μικρά πλοιάρια σχηματίζουν κλοιό σημαιοστολισμένα γύρω από το σημείο όπου γίνεται η κατάδυση. Έμπειροι κολυμβητές πέφτουν στη θάλασσα αγνοώντας το ψύχος, για να πιά­σουν το σταυρό. Όποιος πιάσει πρώτος το σταυρό θεωρείται καλότυχος και έχει το προνόμιο να τον περιφέρει στα σπίτια όλη την ημέρα και να εισπράττει φιλοδωρήματα.
Οι χριστιανοί πιστεύουν ότι μετά τον αγιασμό των υδάτων, το θαλασσινό νερό έχει θεραπευτική δύναμη γι’ αυτό κάνουν μπάνιο στη θάλασσα ή παίρνουν θαλασσινό νερό και πλένονται στο σπίτι. Λέγεται ότι όσοι έχουν πληγές στο σώμα τους θεραπεύονται με το αγιασμένο νερό.
Οι γεωργοί φροντίζουν να ραντίσουν τα άρρωστα ζώα τους για να γίνουν καλά. Επίσης, ραντίζουν τα κτήματα τους και τα δέντρα τους για να καρπίσουν. Κοντά σ’ αυτά πλένουν και τα εργαλεία τους με αγιασμένο νερό για να διατηρούνται σε καλή κατάστα­ση και να είναι περισσότερο ανθεκτικά.
Το φαγητό που ετοιμάζουν οι νοικοκυρές την ημέρα των Θεοφανείων είναι κυρίως χοιρινό γιαχνί ή ψητό χοιρινό με πατάτες, και αντί για το συνηθισμένο ψωμί τρώνε στο σπίτι ένα καλοζυμωμένο ψωμί που το λένε φωτίτσα.

Πηγή:Google,kritikamonopatia.gr

Νοέμβριος: Ο μήνας τ’ Αη Γιωργιού του Μεθυστή

• Νοέμβριος 3, 2015

Του Δημήτρη Χ. Σάββα

Δεν ξέρω αν υπάρχει άλλος μήνας με τόσα πολλά ονόματα, όπως είναι ο μήνας που διάγουμε, ο Νοέμβρης.

Πολλά βέβαια τα παίρνει από τους Αγίους του όπως:

Αη Γιώργης από την εορτή του Αγίου Γεωργίου του επονομαζόμενου Σποριάρη ή Μεθυστή τον οποίο σήμερα γιορτάζουμε, Αϊ-Ταξιάρχης, Αϊ-Στράτηγος ή Αρχαγγελιάτης από τη γιορτή των Ταξιαρχών, Φιλιππιάτης από τον Αϊ Φίλιππο και Αντριάς από τη γιορτή του Αγίου Αντρέα. Βέβαια και οι γεωργικές εργασίες επηρέασαν την ονομασία του, αφού αυτή την εποχή είναι αρκετές. Έτσι τον συναντάμε στη λαϊκή ονομασία ως Σποριά, Σποριάτη, Σπαρτή, Σπαρτάρη και Μεσοσπορίτη. Επίσης άλλοι τον λένε Κρασομηνά αφού πολλοί ανοίγουν τα κρασιά τους αυτό τον καιρό.

Ακόμη ονομάζεται Νειαστής από το ρήμα νειάζω που σημαίνει οργώνω, Βροχάρης και Παχνιστής. Αυτή την περίοδο παρατηρούνται κάποια σημάδια στον ουρανό τα οποία βοηθούν τους ανθρώπους της υπαίθρου, τους ξωμάχους κυρίως γεωργούς και κτηνοτρόφους. Τα παλιότερα χρόνια αυτό ίσχυε περισσότερο αφού σήμερα έχουμε αστικοποιηθεί. Πιο συγκεκριμένα έχουμε τον αστερισμό της Πλειάδας, της Πούλιας όπως λέει ο λαός μας. Η Πούλια ανατέλλει τέλη Μαΐου και γίνεται ορατή πριν από την ανατολή του ηλίου.

Η δύση της όμως γίνεται μέσα Νοεμβρίου, λόγο προτού ανατείλλει ο ήλιος. Στην πρώτη περίπτωση σηματοδοτείται η αρχή του καλοκαιριού και στη δεύτερη η αρχή του χειμώνα. Θα επανέλθω όμως στον τίτλο του σημερινού μας πονήματος που αναφέρεται στον τιμώμενο Άγιο που τον γιορτάζουμε διπλά. Τον Απρίλη τιμάμε το μαρτύριό του και σήμερα την ανακομιδή των λειψάνων του, ως Μεθυστή. Μη φανταστούμε βέβαια πως η Εκκλησία του έδωσε αυτή την προσωνυμία επειδή τα έπινε ή ήταν κατά την γλώσσα των οπαδών του Βάκχου και του Διονύσου κρασοπατέρας Άγιος. Απλά αυτή τη μέρα συνηθίζουν αρκετοί να ανοίγουν τα βαρέλια τους και να δοκιμάζουν το κρασί της νέας παραγωγής τους. Παλιότερα υπήρχαν πολλοί κρασοπαραγωγοί, δεν υπήρχε σπίτι που να μην έβγαζε κρασί, κυρίως στα χωριά. Πάντα υπήρχε ειδικός χώρος που έβαζαν τα βαράλια με το κρασί.

Από αυτή λοιπόν την συνήθεια ο σημερινός εορταζόμενος Άγιος επεκράτησε να λέγεται Μεθυστής, αλλά και από την κατάσταση που βρισκόντουσαν όσοι τιμούσαν την γιορτή του Αγίου. Και ήταν επόμενο αφού γύριζαν όλο το χωριό σπίτι-σπίτι και αφού έπρεπε όλα να δοκιμασθούν. Έστω και ένα ποτηράκι να έπιναν από το καθένα βαρέλι σίγουρα το βράδυ τα πόδια τους δεν τους κρατούσαν. Τον πρώτο τότε λόγο τον είχαν οι γυναίκες τους που πήγαιναν να τους μαζέψουν όπως μάζευαν κάποτε οι τραυματιοφορείς τους πληγωμένους και τους κάθε λογής τραυματισμένους από το πεδίο της μάχης. Είχαμε βέβαια και περιπτώσεις που και οι γυναίκες τιμούσαν τον εορτάζοντα Άγιο με το παραπάνω, πίνοντας κι αυτές για να πάει καλά η χρονιά.

Σήμερα βέβαια το γραφικό έθιμο καθώς και άλλα πολλά του παλιού καιρού έχουν ατονίσει γιατί «άλλοι παπάδες ήρθανε κι άλλα χαρτιά βαστούνε» κι άλλα «ευαγγέλια» διαβάζουνε, ξενόγλωσσα κι ακαταλαβίστικα, και οι άνθρωποι του τόπου μάς όπου γεννήθηκε ο Διόνυσος κι ευλογήθηκε η άμπελος από τον Χριστό και ο οίνος στον Εν Κανα γάμο, ευθυμούνε και μεθούνε όχι με τον αγνό χυμό της αμπέλου αλλά με ξενόφερτα ποτά, γουίσκια, τεκίλες, βότκες, και άλλα σκληρά παρασκευάσματα. Όχι μόνο στις πόλεις αλλά και στα χωριά μας που παράγουν κρασί.

Πόσες φορές σε τραπέζια και σε παρέες αρκετοί δεν καταδέχονται να πιουν κρασί και αναζητούν μπύρα αλλά κυρίως ουίσκι. Θέμα συνήθειας; Ορέξεως;

Νεοπλουτισμού και επίδειξης; Ίσως λίγο απ’ όλα.

Αντοίστοιχη καθολική γιορτή είναι η 11η Νοεμβρίου, οπότε η Καθολική Εκκλησία γιορτάζει την εορτή του Αγίου Μαρτίνου.

Την ημέρα αυτή συνήθιζαν τα μεσαιωνικά χρόνια οι Δυτικοί μέσα σε ξέφρενο πανηγύρι, να ανοίγουν τα βαρέλια και να δοκιμάζουν το νέο κρασί. Η συνήθεια να ανοίγονται τα βαρέλια με το καλύτερο κρασί τη συγκεκριμένη ημερομηνία, αν δεν έλκει την καταγωγή της από τις βακχικές γιορτές, είχε όμως πολλές ομοιότητες με τις γιορτές αυτές της αρχαιότητας.

Και στη Βενετία η ημέρα αυτή, όπως ήταν φυσικό, γιορταζόταν με ανάλογα γλέντια, στη διάρκεια των οποίων οι κάτοικοι της πόλης άνοιγαν τα βαρέλια για να δοκιμάσουν το νέο κρασί. Θορυβώδεις παρέες περιφέρονταν τη νύχτα του Αγίου Μαρτίνου στους δρόμους, τραγουδώντας και σταματώντας κάθε τόσο κάτω από τα παράθυρα των σπιτιών για να ζητήσουν φαγητό και κρασί.

Με την κατάκτηση της Κρήτης στις αρχές του 13ου αιώνα, οι Βενετοί, χωρίς να καταργήσουν τις γιορτές των τοπικών Αγίων, τις οποίες ενέταξαν στο βενετικό εορτολόγιο, μετέφεραν στο νησί τις γιορτές αρκετών καθολικών Αγίων, αλλά και τον εορτασμό σημαντικών επετείων της βενετικής ιστορίας. Ανάμεσα στις γιορτές που μετέφεραν ήταν κι εκείνη Αγίου Μαρτίνου.

Η Κρήτη την περίοδο της βενετοκρατίας ήταν μεγάλη παραγωγός κρασιού.

Το περιζήτητο κρητικό προϊόν εξαγόταν σε όλα τα γνωστά εμπορικά κέντρα της εποχής και έφθανε ως τη Φλάνδρα, την Πορτογαλία, την Αγγλία ακόμη και την Πολωνία. Η διακίνησή του σε τόσο μακρινές αποστάσεις προϋπέθετε την κατασκευή βαρελιών για την ασφαλή μεταφορά του. Η αυξημένη ζήτηση βαρελιών οδήγησε πολλούς από τους κατοίκους του Χάνδακα να στραφούν στην τέχνη του βαρελοποιού. Αποτέλεσμα; Στα τέλη του 15ου αιώνα στη βενετοκρατούμενη Κρήτη ιδρύθηκε η συντεχνία των βαρελοποιών.

Σε συμβολαιογραφικά έγγραφα της περιόδου καταγράφονται πλήθος παραγγελιών βαρελιών. Πελάτες των βαρελοποιών ήταν έμποροι, ιδιώτες, αλλά και μοναστήρια, ενώ όρος απαράβατος σε κάθε «παραγγελία βαρελιών ήταν η στεγανότητά τους. Οι βαρελοποιοί, κατά κανόνα, όφειλαν να ολοκληρώνουν τις παραγγελίες μέχρι τον Σεπτέμβριο ή, το πολύ, τον Οκτώβριο, την περίοδο δηλαδή του τρύγου. Σε μερικές συμβολαιογραφικές πράξεις ορίζεται ως προθεσμία η γιορτή της Αγίας Πελαγίας, στις 8 Οκτωβρίου. Ο Σεπτέμβριος και ο Οκτώβριος επίσης ήταν η περίοδος λήξης των συμβάσεων εργασίας που συνάπτονταν ανάμεσα στους βαρελοποιούς και στους βοηθούς τους.

Ας καλωσορίσουμε το νέο μήνα και ας ευχηθούμε σ’ όλους υγεία, χαρά κι ευτυχία. Ένας μήνας με πολλές γιορτές, με πολλά ήθη και έθιμα, με πολλές παραδόσεις που ο σύγχρονος πολιτισμός ολοένα και μας απομακρύνει, μας αποξενώνει απ’ όλα αυτά. Καιρός είναι ν’ αναθεωρήσουμε μερικές απόψεις μας, προβάλλοντας κάποια αντίσταση. Έχουμε χρέος...

Γιατί οι Κρητικοί φοράνε μαύρο πουκάμισο – Από την Κρήτη της βράκας στην Κρήτη των παντελονιών

Έχετε αναρωτηθεί ποτέ ποια είναι η σημασία του σαρικιού, για ποιο λόγο φορούν οι Κρητικοί μαύρο πουκάμισο, τι επιρροές δέχτηκε η παραδοσιακή Κρητική φορεσιά ώσπου να πάρει την μορφή που γνωρίζουμε σήμερα. Νομοθεσίες ενδυμασίας, επιρροές από τους διάφορους λαούς που κατοίκησαν στην Κρήτη και βεντέτες έδωσαν την τελική πινελιά στο σχέδιο της Κρητικής ενδυμασίας που γνωρίζουμε.

Η εξέλιξη της Κρητικής ενδυμασία στην πάροδο του χρόνου

Οι επιρροές από την δύση

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην ιστορία και εξέλιξη της κρητικής φορεσιάς παρουσιάζουν οι νομοθεσίες των Ενετών (και των Τούρκων, που θα συναντήσουμε παρακάτω), σύμφωνα με τις οποίες απαγόρευαν στις Κρητικές να φορούν πολυτελείς ενδυμασίες και να στολίζουν τα μαλλιά τους με διάφορους πολύτιμους λίθους.
Από τον στόχαστρο των Ενετών δεν ξέφυγαν ούτε οι άντρες, στους οποίους απαγορεύτηκε να ράβουν βελούδινα ρούχα και η διακόσμηση με χρυσά κεντήματα. Μάλιστα, για να μην αφήσουν περιθώρια ανυπακοής, το 1394 αυξάνουν τους δασμούς των εισαγόμενων υφασμάτων στην Κρήτη.
Μέχρι τότε οι ευκατάστατοι κάτοικοι του νησιού επηρεασμένοι από την βυζαντινή πολυτέλεια είχαν υιοθετήσει ρούχα μεγαλοπρεπέστατα, που όσο περισσότερα στολίδια είχαν σε τόσο μεγαλύτερη κοινωνική τάξη ανήκαν. Η βυζαντινή ενδυμασία φορέθηκε μετά την απελευθέρωση των Κρητών από τους Σαρακηνούς, το 961.
Με την άφιξη των Ενετών και τις απαγορεύσεις τους, η ενδυμασία των Κρητών επηρεάζεται από την δύση. Οι Κρητικές επιλέγουν φορέματα cotehardie, δηλαδή ένα φόρεμα μονοκόμματο, εφαρμοστό στο στήθος και στους γοφούς, για να τονίζει τις θηλυκές καμπύλες, μανίκια μέχρι τον αγκώνα και τετράγωνο άνοιγμα στο λαιμό. Αξιοσημείωτο της ενδυμασίας της εποχής είναι τα ψηλά τσόκαρα που ονομαζόταν calcagnetti και που για να τα περπατήσουν οι κυρίες θα έπρεπε να υποβαστάζονται από δύο υπηρέτριες. Οι άντρες ξεκινούν να φορούν κοντά ρούχα που φτάνουν περίπου μέχρι το γόνατο.

Cotehardie

Calcagnetti

Αλγερινός πειρατής

Η προέλευση της βράκας

Πιθανολογείται ότι οι Κρήτες υιοθέτησαν ένα είδος βράκας από τους Αλγερινούς πειρατές. Οι Κρητικοί δούλευαν ως ναυτικοί στα Ενετικά πλοία και για να παραπλανούν τους Αλγερινούς που λίμαζαν ολόκληρη την Μεσόγειο φορούσαν βράκα. Όταν εγκατέλειπαν τα καράβια συνέχιζαν να φορούν αυτήν την ενδυμασία, λόγω της κακής οικονομικής τους κατάστασης.

Οι Οθωμανοί καθορίζουν την παραδοσιακή Κρητική φορεσιά

Οι αλλαγές δεν σταματούν εδώ, καθώς το 1669 η Κρήτη καταλαμβάνεται από την Οθωμανική αυτοκρατορία και γίνεται δέκτης και άλλων νομοθετικών ρυθμίσεων που αφορούν την ενδυμασία των κατοίκων του νησιού. Οι Οθωμανοί επιτρέπουν την εισαγωγή υφασμάτων από τις μουσουλμανικές περιοχές κι έτσι οι Κρητικοί έχουν να επιλέξουν ανάμεσα σε μεταξωτά, ταφτάδες, δέρμα κ.ά.
Η ενδυμασία των Κρητικών αρχίζει πλέον να θυμίζει τις παραδοσιακές φορεσιές που γνωρίζουμε μέχρι σήμερα. Οι γυναίκες φορούν φαρδιές φούστες, φαρδιές ζώνες, μεταξωτό συνήθως πουκάμισο, μαντήλι και ζιπόνι, δηλαδή το χρυσοκέντητο γιλέκο. Από την άλλη οι άνδρες καθιερώνουν την βράκα, το λευκό συνήθως πουκάμισο, τη ζώνη με το μαντήλι, το φέσι που αργότερα έγινε σαρίκι, το γιλέκο, το καπότο (είδος παλτού) και τα στιβάνια.
Οι νομοθέτες ξανάρχονται να δώσουν εντολές στον Κρητικό λαό, επηρεάζοντας τα χρώματα που επικράτησαν στην Κρητική παραδοσιακή φορεσιά. Ο Κιαμίλ Αχμέτ Πασάς, διοικητής του Χάνδακα, απαγορεύει τα κόκκινα και λευκά σαρίκια, επιβάλει βράκες μπλε ή μαύρου χρώματος και τα κόκκινα παπούτσια. Μέχρι τότε τα στιβάνια των Κρητών ήταν μαύρου, κόκκινου αλλά και άσπρου χρώματος. Άσπρα στιβάνια συνέχισαν να φορούν οι ανυπότακτοι Κρήτες ως ένδειξη αντίστασης.

Μάλιστα, τα άσπρα στιβάνια είχαν περάσει στην συνείδηση του κόσμου ως αντίσταση τόσο που αποτελούσε χαρακτηριστικό των καπετάνιων της εποχής. Μάλιστα, ο Νίκος Καζαντζάκης, στο βιβλίο του «Καπετάν Μιχάλης» γράφει: «ακούγαμε τους γέρους νά μιλούν γιά σφαγές, παλικαριές και πολέμους, γιά λευτεριά κι Έλλάδα, και καμαρώναμε, νά κατεβαίνουν άπό τά βουνά, μέ τις φουφοϋλες βράκες τους, μέ τ’ άσπρα στιβάνια τους, μέ το μαυρομάνικο παραχωμένο στη ζώνη, οι γέροι καπεταναίοι, σαν άγαθά θεριά, και νά κυκλοφορούν στα στενά σοκάκια του Μεγάλου Κάστρου», ενώ παρακάτω παρομοιάζει τον θεό με γέρο κρητικό πολεμιστή, που φορά και εκείνος τα ρούχα της εποχής «φορούσε κι αυτός φουφούλα βράκα, κρατούσε κι αυτός μα­χαίρι κι έφερνε γύρα το Κάστρο».

Η σημασία της Κρητικής ενδυμασίας

Το γνωστό πλεκτό κεφαλοκάλυμμα του Κρητικού, το σαρίκι έκανε την εμφάνιση του στο δεύτερο τέταρτο του 20ου αιώνα. Το σαρίκι με τα κρόσια σαν δάκρυα φανέρωνε την θλίψη των Κρητικών για τα πολλά χρόνια της Τουρκοκρατίας, καθώς και για το ολοκαύτωμα της μονής Αρκαδίου.
Αναπόσπαστο κομμάτι της Κρητικής ενδυμασίας ήταν το μαχαίρι. Το μαχαίρι που κοσμούσε την γυναικεία φορεσιά φανέρωνε γυναίκα αρραβωνιασμένη ή παντρεμένη. Το μαχαίρι ήταν δώρο του συζύγου και αποτελούσε μικρογραφία ανδρικού μαχαιριού. Από την άλλη, το μαχαίρι των ανδρών, που βρισκόταν πάντα ζωσμένο στην ζώνη της φορεσιάς τους, φανέρωνε την κοινωνική τους θέση και την οικονομική τους κατάσταση.
Όσον αφορά την σταδιακή αντικατάσταση του λευκού πουκαμίσου με μαύρο, η ιστορία ξεκινάει από τα Σφακιά, στα τέλη του 17ου αιώνα, όταν ακόμα οι κατάρα των βεντετών κάλυπτε σαν μαύρο σύννεφο την περιοχή και ολόκληρο το νησί. Μαύρο πουκάμισο φορούσαν οι συγγενείς του νεκρού για να δείξουν την θλίψη τους αλλά ταυτόχρονα, με αυτόν τον τρόπο φανέρωναν την «υπόσχεση» τους για εκδίκηση. Όταν πραγματοποιούσαν την «υποχρέωση» τους τότε έβγαζαν και το μαύρο πουκάμισο. Ωστόσο, το μαύρο πουκάμισο καθιερώθηκε ως καθημερινή ενδυμασία των Κρητών το 1936, όταν πέθανε ο Ελευθέριος Βενιζέλος.

Οι διαφοροποιήσεις…

Σαφέστατα, στην πάροδο όλων αυτών των χρόνων και των ενδυματολογικών αλλαγών, οι φορεσιές των Κρητικών διέφεραν ανάλογα με την τοποθεσία όπου κατοικούσαν και την κοινωνική τους τάξη. Τα ρούχα στην ύπαιθρο ήταν πάντα απλά και φθηνά.
Τον διαχωρισμό της ενδυμασίας της γυναίκας της υπαίθρου και της γυναίκας της πόλης περιγράφει εξαιρετικά ο Ιωάννης Κονδυλάκης στο βιβλίο του «Ο Πατούχας». Ο Κονδυλάκης παρουσιάζει με γλαφυρό τρόπο τις αλλαγές μιας κοπέλας που μετοίκησε στην πόλη, καθώς και την εντύπωση που προκάλεσε στους κατοίκους του χωριού της, οι οποίοι με την επιστροφή της στο χωριό φαίνεται να λένε «είντα να λέμε κεμείς πως ζούμε στον κόσμο και κάνομε! Να την ακούσετε να σας εδηγάτε τση χώρας τα καλά και τ’ αρχοντιές και να στουπίρη ο νους σας!». Συνεχίζει περιγράφοντας τα ρούχα που φορούσε η κοπέλα, επηρεασμένη από της ενδυματολογικές συνήθειες της πόλης, «αλλ’ όσο θαυμάσια δεν διηγείτο η ίδια τα διηγούντο οι στολισμοί, με τους οποίους ήλθε από την πόλιν, η μεταξωτή γάζα η αστροποίκιλτη, που περιέβαλλε την ξανθήν της κόμη, ο χρυσός σταυρός… το χρυσοποίκιλτον κοντόχι ή κοντογούνι, το οποίον, ανοικτόν εκ των έμπροσθεν, άφηνε να μαντεύωνται υπό το αραχνούφαντον προστήθιον με τους φαρμπαλάδες, και αι περικνημίδες και τα υποδήματα με τα υψηλά τακούνια».

Ζιπόνι

Ωστόσο, οι παραδοσιακές γυναικείες κρητικές φορεσιές που επικράτησαν αφορούν τα γιορτινά ρούχα και χωρίζονταν σε τρεις βασικούς τύπους, τη φορεσιά με ζιπόνι και φουστάνι, τη Σάρτζα και τη Κούδα, οι οποίες χωρίζονται και πάλι ανάλογα με τον τόπο όπου φοριούνται. Οι πιο διαδεδομένες σήμερα είναι η Σφακιανή και η Ανωγειανή φορεσιά. Από την άλλη η ανδρική φορεσιά είναι κοινή για όλη την Κρήτη και χωρίζεται και αυτή σε καθημερινή και σχολινή ενδυμασία. Τα ρούχα των ανδρών έραβαν ειδικοί τεχνίτες που ονομάζονταν τερζήδες.

Από τις μακριές φούστες και τις βράκες στα κοντά φορέματα και τα παντελόνια

Οι γυναίκες της Κρήτης συνέχισαν να φορούν τις παραδοσιακές τους φορεσιές ως το 1920 έκτοτε διάφοροι λόγοι συνετέλεσαν στην αλλαγή των ενδυματολογικών συνηθειών τους. Η βιομηχανική επανάσταση και οι μετανάστες που επέστρεφαν στον τόπο καταγωγής του συνετέλεσαν για την ριζική αλλαγή.
Παραλλαγή από: originalcrete.com

ΑΡΧΑΝΕΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

Οι Αρχάνες Ηρακλείου σε 34 παλιές φωτογραφίες

Ο Κωστής Γριβάκης ξεκίνησε ένα group της ιστορικής κωμόπολης στο Facebook για να μαζέψει φωτογραφίες της καθημερινότητάς της. Να το αποτέλεσμα!

«Οι φίλοι μου οι Ερακλειώτες με πήγανε να δω τις Αρχάνες και τις κληματαριές τους. Είναι ένα θέαμα που πουθενά αλλού δεν μπορείς να το δης (…). Εκεί είναι οι πραγματικοί ναοί του Διόνυσου. (…) Μπορείτε να περπατάτε ώρες κάτω απ” τον αδιάσπαστο θόλο των αμπελόφυλλων, και να μη σας βρίσκει ο ήλιος του θέρους, και από παντού να κρεμάζουν γιρλάντες τα βλαστάρια, και από παντού να κρέμουνται τα Αρχανιώτικα σταφύλια».
(Απόσπασμα από τα «Ταξιδιωτικά» του Στρατή Μυριβήλη.)

1944. H μαγειρική γινόταν έξω από το σπίτι όπως και τα μαγειρικά σκεύη φυλάγονταν στην οροφή της παράγκας. Δύσκολες εποχές.

Φωτογραφία από τη δεκαετία του ’40

Ο Κωστής Γριβάκης εξηγεί πώς ξεκίνησαν όλα:
Με αυτή τη μικρή παράγραφο-προτροπή ξεκίνησα την ομάδα Αρχάνες-Αrchanes.
«Η σελίδα αυτή ανήκει σε όλους όσους γεννήθηκαν, μεγάλωσαν, έζησαν σαν μόνιμοι κάτοικοι ή περιστασιακοί, εργάστηκαν, παντρεύτηκαν η απλά αγάπησαν σ” αυτόν τον ιστορικό τόπο. Ανοίξτε λοιπόν τα συρτάρια, τα παλιά άλμπουμ με τις φωτογραφίες, ρωτήστε τις γιαγιάδες, τους παππούδες σας για ιστορίες, για οτιδήποτε μπορεί να συμπληρώσει το παζλ των Αρχανών και θα προσπαθήσουμε μαζί να το λύσουμε… και αν δε λυθεί δε χάλασε και ο κόσμος!»
Σκοπός μου ήταν οι δημότες (και όχι μόνο) της κωμόπολης των Αρχανών δείτε που είναι οι Αρχάνες Ηρακλείου  να αγαπήσουν ξανά από την αρχή τον τόπο τους για όλους τους σωστούς λόγους. Η ανταπόκριση ξεπέρασε κάθε προσδοκία μου, αναρτήθηκαν περισσότερες από 1500 φωτογραφίες (ως τώρα) που μέσα τους κρύβουν όλη την ιστορία του τόπου. Για πρώτη φορά το facebook μού φάνηκε χρήσιμο. Η μέρα μας γέμισε με συγκινητικά σχόλια για τις παραδόσεις, τις φιλίες, το ντύσιμο, την εργασία, τη συμπεριφορά των προγόνων μας αλλά και την δικιά μας, που όλοι μα όλοι τα είχαμε ξεχάσει.
Σαν project λοιπόν είναι άκρως επιτυχημένο και εγώ λίγο πιο περήφανος για την καταγωγή μου, αλλά και γιατί κατάφερα σε μια τόσο δύσκολη εποχή να κάνω τόσους πολλούς ανθρώπους χαρούμενους με ένα τόσο απλό πράγμα, όπως είναι ένα φωτογραφικό άλμπουμ, έστω και αν αυτό είναι ηλεκτρονικό.

Η μεταφορά του σταυρού στο όρος Γιούχτας (φωτογραφία από την Ελένη Καλοχριστιανάκη)

Η τοποθέτηση του σταυρού στην κορυφή του όρους Γιούχτας (φωτογραφία από την Ελένη Καλοχριστιανάκη)

14 Νοεμβρίου 1964. Οι πρώτες ανασκαφές στην Τουρκογειτονιά

1949. Ένα μικρό ενθύμιο

Δεκαετία του 80. Η περιφορά του Επιτάφιου

Δεκαετία του 60

1978. Η Βίκυ Μοσχολιού σε αποκριάτικο χορό στις Αρχάνες

Η συλλογή της σταφίδας

Δεκαετία του 80

Δεκαετία του 50. Σχολική εκδρομή

Δεκαετία του 80. Αρχανιώτης τεχνίτης του σιδήρου

Το παλιό ξενοδοχείο ΔΙΑΣ στις Αρχάνες. (Φωτογραφία από τον Μένο Μαρκοδημητράκη)

Δεκαετία του 70. Μαθητές και ποδοσφαιριστές

Τα Φημισμένα αμπέλια των Αρχανών την δεκαετία του 90

Περίπου το 1897

Δεκαετεία του 50

Δεκαετεία του 40

Σχολική εκδρομή

Δεκαετία του 70

Η κυρία Ευσεβία

1935

1952. Βόλτα με κάθε είδους όχημα…

Δεκαετία του 80

Από τα γυρίσματα αμερικάνικης ταινίας με θέμα τον κρητικό γάμο. Δεκαετία του 60

Δεκαετία του 60

Δεκαετία του 50

60 χρόνια ΚΚΕ

Η πιο χαριτωμένη σχολική φωτογραφία που τραβήχτηκε ποτέ

Δεκαετία του 50

Αρχές του 20ου αιώνα

1956

Το παλιό παντοπωλείο την δεκαετεα του 50 και ξανά η ίδια φωτογραφία την δεκαετία του 90

«Μιαν άλλη μέρα πήγαμε οι τρεις φίλοι εκδρομή σ’ένα αρχοντοχώρι, ξακουστό για τ’αμπέλια τον, δυο ώρες μακριά από το Κάστρο. Ήταν απλωμένο στα πόδια του ιερού βουνού, του Γιούχτα, όπου είχε θαφτεί, λεν, ο πατέρας των θεών και των ανθρώπων, ο Δίας…»
(Νίκου Καζαντζάκη, Αναφορά στον Γκρέκο, 30.11.1924.)
Πηγή: lifo.gr