μιλείτε κρητικά…Η Κρητική διάλεκτος και το κρητικό γλωσσάρι

Κοινοποιήστε στο Facebook

Tweet on Twitter

Κατά τον ύστερο μεσαίωνα η διάλεκτος του νησιού εξελίχθηκε σε λόγια γλώσσα, και εκφράστηκε μέσα από την ποίηση του Κορνάρου του Χορτάτση και άλλων, το κρητικό θέατρο και τα λαϊκά τετράστιχα -μαντινάδες- των οποίων η θεματολογία μπορεί να είναι από σκωπτική έως φιλοσοφική.

Σήμερα η κρητική διάλεκτος δεν κινδυνεύει με εξαφάνιση, όπως συχνά συμβαίνει σε μειονοτικές διαλέκτους που δεν διδάσκονται, καθώς κυρίως στο νότο, αποτελεί την μόνη προφορική γλώσσα και συνεχίζει και να εξελίσσεται. Η κρητική διάλεκτος ομιλείται εκτός από την Κρήτη, στο χωριό Χαμιντιέ της Συρίας και στα παράλια της Μικράς Ασίας όπου εγκαταστάθηκαν μουσουλμάνοι Κρητικοί το 1923.

Στην κρητική διαλέκτο οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών μπορούν να μπαίνουν πριν και μετά το ρήμα σχεδόν σε οποιαδήποτε περίπτωση, σε αντίθεση με την νέα ελληνική και την καθαρεύουσα, παραδείγματα: κατέχω το, ξανοίγω σε, μανίζω ντως, γρικώ ντου, ετα το χτύπα, επαε τα θέσε.

Ο αόριστος των ρημάτων καταλήγει με τον δωριζμό –ξα αντί του -σα της νέας ελληνικής και της καθαρεύουσας, για παράδειγμα: εζίγωξα, εστέγνωξα, εστέργιωξα.

H κρητική διάλεκτος όντας φυσικά διαμορφωμένη, δεν επιτρέπει χασμωδίες, για παράδειγμα: τρώγω αντί του τρώω, κλαίγω αντί του κλαίω κτλ.

Πολλοί τύποι της γενικής πτώσης της δωρικής εγκαταλείφθηκαν στην κρητική διάλεκτο κατά το μεσαίωνα, ενώ άλλοι τύποι της ελληνιστικής περιόδου αναβίωσαν στις μέρες μας μέσα από το ενιαίο εκπαιδευτικό σύστημα στην καθαρεύουσα και στα νέα ελληνικά. Για παράδειγμα στην κρητική διάλεκτο θα λέγαμε περιφραστικά ‘’η γεύση από το αίμα’’  και ποτέ  ‘’η γεύση του αίματος’’ Η χρήση τέτοιων τύπων που έχουν αναβιώσει τεχνητά σε συνδυασμό με την κρητική διάλεκτο έχει αντιαισθητικό αποτέλεσμα.

Σε αντίθεση με την νέα ελληνική, στα κρητικά παίρνουν τελικό »νι» άρθρα αντωνυμίες και επιρρήματα μόνο όταν η λέξη που ακολουθεί αρχίζει από φωνήεν, ανεξάρτητα από το γένος και το είδους της. Για παράδειγμα Πληθυντικός: των ανθρώπω, όλω τω χωργιώ, τω μπολλώ λογιώ. Όταν ακολουθεί αρσενικό: το δάσκαλο, τον αδερφό. Άκλιτα: δε θέλω, δεν αλλάζω, μη μιλείς, μη γρικάς, μην έργας. Το επίρρημα-σύνδεσμος σαν: σα κουτέντα, σαν οψάργας,

Κρητικές λέξεις από Α
αγγέλαμος,ο      = αγρια ταγή(βρώμη)
άζουδος           =άτυχος,δυστυχισμένος,κακότυχος
αθιβολή,η          =κουβέντα,συζήτηση
αθιούν               =ανθίζουν,αθιώ=ανθίζω
αθός                  =ανθός
ακλούθιε           =ακολούθισε
ακλουθώ           =ακολουθώ
αλάργο              =μακριά
αλέτι,το             =άδικο
αλλαξ’ οπίσω     =γύρισε πίσω
αλωνάρης           =ο Μήνας Ιούλιος.ο Μήνας που ανωνεύγουν=αλωνίζουν
αμάλαγο             =δίχως πονηριά,αγνό
αμάλαγος          =άθικτος,ανέπαφος,αγνός
αματέ,η             =ματιά,αμαθιά,η=βλέμα,νεύμα,ματιά
άμε                     =πήγαινε
αμέτε                  =πηγαίνετε
αναβουλώ           =βουλιάζω
αναδώσει            =βραχεί,πάρει υγρασία
αναδίδω              =υγραίνομαι
ανάλεμα             =παραποίηση του ανάθεμα που μπαίνει να ακυρώση τη κατάρα
αναντρανίσει      =αναθρέψει
αναντρανίζω       =ανορθώνομαι,ανυψώνομαι,ανασηκώνομαι
αναπνιά               =ανάσα ,αναπνοή
αναστορούμαι     =επαναφέρω στη μνήμη μου,θυμούμαι
ανάφτει                =ανάβει
ανάφτω                =ανάβω
αναχουρχουδεύω =ανακατεύω,ανακινώ
ανέ                       =εάν,αν,αν τυχόν,εφόσον,περίπου
ανεζητώ               =ψάχνω,αναζητώ,νοσταλγώ
ανημένω              =αναμένω,περιμένω
αντάρες                =μπόρες
αντάρα                 =ομίχλη,μπόρα
αντέτι ,το             =έθιμο,συνήθεια,ιδιοτροπία
αντιδείρω            =περνώ απέναντι
αντιντέρνω          =περνώ απέναντι
αξεδιάλυτος        =αυτός που δέν έχει εξηγηθεί η φανερωθεί
αόρια                   =όρη
απογιαγέρνει       =επιστρέφει
αποδέλοιποι        =υπόλοιποι,λοιποί,απομένοντες
απόι,το                =το αγιάζι,η δροσούλα τής αυγής
αποκαμαρώνει    =θαυμάζει,καμαρώνει
αποκλαμένα        =όσα είχα αποκλάψει,τελειώνω το κλάμα
απολιχνίσαμε      =τελειώσαμε το λίχνισμα
αποσκιάζω          =κάθομαι στην σκιά,προστατεύω,καλύπτω
αποσπέρας          =αποβραδίς,απο το βράδυ,το περασμένο βράδυ
αποστειρώξω      =στραγγίξω,αποστειρώνω,στερεύω,στειρώνω,ξεραίνομαι
αποστροφές        =αναμνήσεις
αποτσακίζει        =αλλάζει κατεύθυνση
αποφανίζομαι     =επιδεικνύομαι,προβάλομαι,παρουσιάζομαι με ευπρέπεια
αργαδινή,η         =βραδυά
αρμί,το               =άκρη,κορφή,κορυφογραμμή.ψηλό σημείο,ύψωμα
αροδαμός,ο        =το νέο φύλλωμα τών δέντρων τήν Ανοιξη,νέο κλωνάρι
ασημοκουκλωμένος=σκεπασμένος με ασήμι
ασκιανάδα          =ίσκιος,ασκιανός
άσπρουγας         =ασπρόχωμα
ασφεντηλιά        =ο ασφόδελος,μικρό άγριο φυτό
ατζοπηδάς          =χοροπηδάς,εκτινάσεις τα πόδια,αναπηδάς
άφτω                  =ανάβω
άχτι,το                =απωθημένο,εκδίκηση,ανταπόδοση κακού
αβαρεσά                τεμπελιά, οκνηρία
αβατζέρνω              πλεονάζω, περισσεύω
αβιζέρνω               εφιστώ τη προσοχή καποιου, ειδοποιώ
αβοθρακός ή αφορδακός     Βάτραχος
αγαπητερά                  με αγάπη, με στοργή, συμπαθητικά
αγαπητερός               αυτός που με την συμπεριφορά του γίνεται αγαπητός
αγαστεροπιάνω          αναπτύσσομαι ομαλά
αγγελοσκιάζομαι        σκιάζομαι από τον άγγελό μου, βλέπω προμηνήματα του θανάτου μου
άγγουρος                     νεαρός, νέος
αγγουροφαίνεται        μου κακοφαίνεται
αγγριγιεύω                γίνομαι άγριος, αγριεύω, ερεθίζω κάποιον, τον εξάπτω
αγιάερτος                  αγύριστος, δεν έχει γυρίσει ακόμα
αγίδα                         συμπαράσταση, ενίσχυση
αγκαλιδέ                   ότι χωράει μια αγκαλιά
αγκανάδος                αγανακτισμένος, οργισμένος, άκεφος
αγκανάρηση             αγανάκτηση, εξόργιση
αγκανίζω               γκαρίζω, φωνάζω δυνατά
αγκίνιαστος            άθικτος, αχρησιμοποίητος
αγοϊζω                 παρεκτρέπομαι, οργιάζω
αγριμοπόδαρος          αυτός μου έχει πόδια γρήγορα και δυνατά όπως το αγρίμι
αγρουλιά               η άγρια ελιά που δεν έχει εμβολιασθεί
αδέλοιπος              αποδέλοιπος, υπόλοιπος
αδιαρίζομαι            σπεύδω , επείγομαι
αδιάρμιστος            ακατάστατος , αταχτοποίητος
αδιαφόρετος            ο μάταιος , ο ανωφελής
αδικοθανατίζω          βρίσκω κακό και άδικο θάνατο
αδυναμίζω              χάνω τις δυνάμεις μου, εξαντλούμαι σωματικά
αερινίζει              αρχίζει να πνέει δροσερός αέρας
άζουδος                άτυχος, κακότυχος
αθάλη                  θερμή στάχτη
αθιβολή                κουβέντα, συζήτηση
αθρακοβόλη             στάχτη με αναμμένα κάρβουνα
αίγα                   η γίδα
αϊπλίκι                ελλάτωμα , κουσούρι
ακάνιαστο              αμέστωτο πουλί πυ δε μπορεί να πετάξει ακόμα καλά
ακούω                  μτφ. μυρίζω
αλάργο                 μακρυά (από κάτι – κάποιον)
αλαργοξορίζω           στέλνω πολύ μακρυά, στην ξενιτιά
αλαργοξορισμένο        ξορισμένο μακριά, ξενιτεμένο μακριά
αμάλαγος               παρθενικός, αμόλευτος, απάτητος
αμάχη                  το μίσος, η έχθρα
αμοναχός               μοναχός, μόνος
αναμαζώνομαι           ησυχάζω, ηρεμώ, γυρίζω στα παλιά
ανάπλαγο               ακαλλιέργητος αγρός, η πλαγιά
ανάρια                 ισχνά, πάνω-πάνω
άνε                    αν, εαν
ανεκουλουρίδα          στριφογύρισμα, σβουριξιά
ανεργιάζω              καταλαβαίνω, το παίρνω χαμπάρι
απανοβαρτάς            ρουφιάνος, ανέντιμος
απηλογούμαι            απαντώ, αποκρίνομαι
απής                   αφού, αφότου
απόκειας               έπειτα, μετά
απόκειας               και μετά
απού                   που, όπου
αράσω                  ορμώ από αγάπη
αρμηνεύω               λέω, στέλνω μήνυμα
αρωδαμοί               τρυφεροί βλαστοί
ασάλευτος              ακίνητος , ακούνητος
ασπάλαθος              αγκαθωτό φυτό που υπάρχει στην Κρήτη
αφεδιά σου             εσύ
άφτω                   ανάβω, φλογίζομαι
Κρητικές λέξεις από Β

βαίζα,τα                   =καμώματα
βγάνει με                 =με βγάζει ,με οδηγεί
βεγγέρα,η                =κουβέντα,αποσπερίδα,η παρέα στίς αυλές
βεγγερίζει                =κουβεντιάζει τα απόβραδα στίς γειτονιές
βεγγερίζω                =αποσπερίζω
βιόλα,η                     =λουλούδι,όμορφη κοπελιά(μεταφορικά)
βλαστοσύρω            =βγάζω βλαστούς
βλαστοσύρνω          =σέρνω,πετάω βλαστούς
βλαστοσέρνω          =πετάω βλαστούς
βολά,η                     =φορά
βουλήσει                 =καταστραφεί,βουλιάξει
βουλώ                     =βουλιάζω
βούργια,βουργιάλι  =μικρός σάκος,σακίδιο που μεταφέρετε στήνπλάτη
βρουχούνται            =ακούγονται υπόκοφα
βρουχούμαι             =βρυχούμαι,μουγκρίζω
βυζαστάρι               =μωρό,μικρό,το βυζανιάρικο το απογαλακτισμένο αρνάκι
βαβαλίζω               περιποιούμαι, φροντίζω
βαβούλι                εξουσιάζω κάποιον απόλυτα πχ. (έχω κάποιον στο βαβούλι μου)
βαγίζω                 φροντίζω ιδιαίτερα κάποιον
βάγκα                  χαντάκι, μεγάλο αυλάκι
βάλια                  τα βάσανα
βαλίδικος              εύφορος , γόνιμος , καρποφόρος
βαρδαλές               μέρος αδιαπέραστο, φράγμα αδιάβατο
βαρέ                   βαριά (σαν επίρρημα) π.χ. το πήρε πολλά βαρέ
βαρεμένη               η έγκυος
βαρθακός ή αβορθακός   βάτραχος
βαρμένος               υοποθετημένος, ταχτοποιημένος
βαρμός                 το μπάσιμο, η είσοδος
βαροκαμπανίζω          είμαι βαρύς στο ζύγισμα
βαροκάρδιστη           κακή ψυχική διάθεση, στεναχώρια
βαρώ                   πληγώνω, χτυπάω
βαστώ                  προέρχομαι, κατάγομαι
βατσιναμάτης           αυτός που έχει στη μούρη του μαύρα στίγματα σαν τα βάτσινα (βατόμουρα)
βγαίνω                 ανεβαίνω (εβγήκα στο δώμα), μου αξίζει (του βγαίνει να τονε δείρουνε), μου ανήκει , μου αναλογεί (μια γυναίκα μου βγαίνει και μένα)
βγανιά                 συκοφαντία, προσβολή
βγαρτίζω               προχωρώ στην εργασία μου
βγοράδα                ορατότητα, θέα
βγορίζει               υπάρχει ορατότητα
βεζινές                η ζυγαριά
βένα                   η ίνα
βεντέμα                μεγάλη παραγωγή (συνήθως για ελιές)
βερβερίζω              μιλώ συνέχεια, φλυαρώ, ψελλίζω
βέργα                  κατσούνα, μπαστούνι
βερεσετζής             αυτός που αγοράζει με πίστωση
βίγλα                  σκοπιά, παρατηρητήριο
βιγλάτορας             αυτός που επιτηρεί, που κοιτάζει εποπτικά από ψηλά
βιλλάνος               άξεστος, απολίτιστος, χωριάτης
βιόλα                  χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει κόκκινα λουλούδια (παπαρούνα – γαρύφαλλο)
βλαντούσα              η κατσαρίδα
βλεπές                 ο αγροφύλακας
βλόγα                  η τελετή του γάμου
βοργίζει               το κτυπάει ο βοριάς
βορισματέ              το χτύπημα, το τραύμα, η πληγή
βούβα                  κοίλωμα, λάκος
βουλώ                  βουλιάζω, βυθίζομαι
βούπα                  η γόπα (το ψάρι)
βούργια                μικρό βουργιάλι
βουργιάλι              υφαντή τσάντα (ταγάρι) που έβαζαν το φαγητό της ημέρας οι βοσκοί και οι αγρότες
βραστάρι               θερμό αφέψημα
βρούχος                θόρυβος, το μουγκρητό
βρυσάλι                μικρή βρύση
βωλοσέρνω              κουβαλώ κάτι σέρνοντάς το
Κρητικές λέξεις απο Γ
γαμπάς                        =χοντρό ρούχο,επανωφόρι βοσκού με κουκούλα
γαρουφαλάτη σφαίρα  =σφαίρα περιστρόφου που στήν άκρη έχει κοψίματα
γιαίνει                          =θεραπεύει
γιαίνω                          =θεραπεύομαι,γίνομαι καλά
γδέχομαι                      =περιμένω να συμβεί
γεραντίζω                    =ευδοκιμώ.γεννώ,δημιουργώ
γ-η                               =ή
για ονομής σου           =για σένα
γιαγιέρνω                    =επιστρέφω,γυρίζω,φέρνω πίσω
γιάειντα                       =γιατί,για πιο λόγο
γιάντα                          =γιατί
γλεντίζει                      =να γλεντά,να διασκεδάζει
γνοιάζομαι                   =έχω ένοια,νοιάζομαι,ενδιαφέρομαι,φροντίζω
γνώθω                         =ξυπνώ
γραίνομαι                    =βρέχομαι,υγραίνομαι
γραίνω                         =βρέχω
γροικά                         =ακούει
γροικώ                        =ακούω,νοιώθω,αισθάνομαι,καταλαβαίνω
γροικάται                    =ακούγετε
γρυλώνω                    =γουρλώνω τά μάτια μου,απορώ
γρόσι,το                      =χρήμα,νόμισμα επι τουρκοκρατίας
γυρογιάλι                    =γιαλός,ακρογιάλι
γειαίνω ή γιάνω        βρίσκω την υγεία μου
γεμίδι                 το γέμισμα
γιαγιέρνω              επιστρέφω, γυρίζω πίσω
γιδάρης                βοσκός σε γίδες, γιδοβοσκός
γλεντοκόπισμα          το έντονο (δυνατό – άγριο) γλέντι
γράδες                 οι γριές
γρε                        η γριά
γρόθος                 η γροθιά, μτφ. (βρισιά) αυτός που είναι για γροθιές, ο βλάκας
γροικώ                 νιώθω, δίνω προσοχή, ακούω
γυρογιάλι              η ακρογιαλιά
γυρού γυρού            κυκλική συναγωγή
Κρητικές λέξεις απο Δ
δηγούμαι                        =διηγούμαι
δηγούνται                       =διηγούνται,αφηγούνται
διακονάται                      =ζητιανεύει
διακονούμαι                   =ζητιανεύω
διαρμίζομαι                    =τακτοποιώ,καθαρίζω,συγυρίζω
διαρμιστώ                      =διαχειριστώ,τακτοποιήσω
δίκαια μεσάνυχτα          =πραγματικά μεσάνυχτα
δίπλα(παίρνω)               =σειρά(παίρνω)
διπλοσφαλίζω               =διπλοκλειδώνω
δρασκελίζω                   =υπερπηδώ
δρασκελισε                   =υπερπήδησε
δώ μου                          =δώσε μου
δώσω(κάτω)                 =πέσω,θα πάρω δρόμο
δείλι                              το δειλινό
διαρμίζομαι                   καθαρίζω, τακτοποιώ
διάφορο                         η διαφορά, η καλλιτέρευση
δικώ                              αρκώ, εξασκώ
δίφορος                        αυτός που καρπίζει δύο φορές το χρόνο
δρασκελίζω                 περπατάω με μεγάλο βήμα
Κρητικές λέξεις απο Ε
εβγιά,η                         =βελτίωση καιρού
εδά                               =τώρα,πλέον
εγδέχουμου                  =καρτερούσα,περίμενα
εθρούλισε                    =σκόρπισε,θρουλώ,θρρυματίστικε,κομματιάστικε
είντα                             =τί
εκατάλησα                   =ξόδεψα,σπατάλησα
εκειά                            =εκεί
εμιλιά                           =ομιλία,μιλιά,λαλιά,φωνή
εμίσεψες                      =έφυγες
εμπόλιασε                    =εμβολίασε,έδεσε,εκέντρισε
εντάκαρα                      =ξεκίνησα,αρχίνησα
εξάνοιξα                       =κοίταξα,ξανοίγω,βλέπω,παρατηρώ
εξελάκκιζα                   = έσκαβα λάκους γύρω απο κορμούς δέντρων
εργώ                             =κρυώνω
έστεσα                          =κράτησα,σταμάτησα
εσύβασα                       =συμβίβασα
ετσά                              =ετσι
εβάρηκα                χτύπησα , πληγώθηκα , τραυματίστηκα
εβγαρσιά               έξοδος
έβγορο                 μέρος με ορατότητα
εβοσκήθηκα             χόρτασα
έγκος                  όγκος
εγόη μου               αλοίμονό μου
εδέ                    για δες
εδεπά                  κάπου εδώ
εθαραπάηκα             έφαγα και ευχαριστήθηκα
είκασι                 σαν να, ωσάν
είμητας                εκτός αν
εκειδέ                 εκεί ακριβώς
έλε μου                προπάντως, κυρίως
ελεμές                 εκλεκτός, διαλεχτός
ελιδάρος               ο ελαιοπαραγωγός
εμιλιά                 μιλιά, ομιλία
έμπανα                 και τι μ’αυτό
εμπάστε                μπείτε μέσα, περάστε
έντειμα                φάντασμα, βρικόλακας, δαιμονικό πλάσμα
εξιά                   ανεξαρτησία, ελευθερία
εσμιγιά                η συνάντηση
ετοσεσάς               τότε ακριβώς
ετόσονα                τόσο πολύ, τόσο ακριβώς
ετουδά                 σ’αυτό το μέρος
έχθρητα                η εχρθότητα, το μίσος
έχνος                  το ζώο
εχταγή                 έγνοια, έντονη επιθυμία
Κρητικές λέξεις απο Ζ
ζα,τα οζά                       =ζώα,συνήθως τα πρόβατα
ζάλο,το                          =βήμα,περπατησιά
ζάφτι                              =κουμάντο,δαμάζω,ημερώνω,ελέγχω
ζευλώνω                        =στραβώνω,τσακίζω,λυγίζω
ζυγώνω                          =διώχνω,καταδιώκω,απομακρύνω
ζαφτιγές                         ο χωροφύλακας επί Τουρκοκρατίας
ζόρες                             ζόρισμα, κίνδυνος
Κρητικές λέξεις απο Η………………………………………………
Κρητικές λέξεις απο Θ
θα γενώ                         =θα γίνω
θε να                             =θα
θένε                              =θέλουν
θεριό,το                        =θηρίο
θεριστής,ο                    =ο μήνας Ιούνιος
θέσει                            =ξαπλώσει
θέτω                             =ξαπλώνω,κοιμούμαι
θιός                              =θεός
θύμησες                       =αναμνήσεις
θύμηση                        =μνήμη,ανάμνηση
θωρώ                           =βλέπω
θαρμός                         βασκανία, μάτιασμα
θέτω                             πλαγιάζω, ξαπλώνω
θρινάκι                         το κοσκίνισμα των σταχυών στο αλώνι
Κρητικές λέξεις απο Ι
ιδώ                       δω – βλέπω
ινάτι                      το πείσμα
ίντα                       τί (χρησιμοποιείται για ερώτηση)
ίσαμε ή σάμε       μέχρι
Κρητικές λέξεις απο Κ
καερέτι                      =υπομονή
καημαθιά                   =το κάψιμο
καθα είς                     =καθένας
κακολαλεί                  =οδηγεί σε λάθος δρόμο,κακομεταχειρίζεται
κακολαλώ                  =βασανίζω,κακομεταχειρίζομαι
κακοστραθιά              =κακός,δυσκολοδιάβατος δρόμος
καλλιμέντο,το            =πρόοδος,προκοπή,καλυτέρευση
καλντιρίμι,το              =λιθόστρωτος δρόμος
καλοσειράδα              =καλή σειρά,καλής οικογένειας
καμωμένα                  =φτιαγμένα
κάνω                          =φτιάχνω
κανακίζω                   =καλοπιάνω,χαιδεύω,θωπεύω
κανελάδα,η                =ποτό απο κανέλα
καταλαγιάσει              =ηρεμίσει,ησυχάσει
κατάλυμα                    =ερείπιο,μισογκρεμισμένο σπίτι
καταλυτή                    =εξολοθρευτή
κατέχει                       =γνωρίζει,ξέρει
κάψα                          =ζέστη
καψαλίδα                   =σπίθα απο φωτιά
κι ανε                         =και άν
κιανούς(κιανενούς)   =κανενός
κοιμηθιά                    =ο τόπος που κοιμήθηκε κάποιος
κοιτάσσει                  =ξεκουράζεται,αναπαύεται
καιτάσσω                  =κοιμούμαι στήν φωλιά μου,ξεκουράζομαι
κονάκι,το                   =σπίτι,κατοικία
κονεύει                      =φιλοξενείται
κοντό                         =άραγε ,μήπως ,τάχα
κοπέλι,το                   =το αγόρι,το μικρό παιδί
κοπελιδάκι                 =το μικρό παιδάκι
κουζουλάδα               =ανοησία,τρέλα,τόλμη
κουκοσάλι                  =χαλάζι
κουλαντρίζει               =κάνει κουμάντο
κουλαντρίζω              =παλεύω,εξουσιάζω,διευθύνω
κουλέδες                    =πύργοι
κουλές                       =πύργος
κρεμάται                    =κρέμεται,αποκρεμιέται
κρούβγει                    =δυσκολεύει τήν αναπνοή
κρούβγω-ομαι           =στερώ τόν αέρα,αποπνίγω,πνίγομαι
κρυγιότη,η                =τό κρύο,τό ψύχος
καβρός                 ο κάβουρας
κακοβολιά              ανώμαλος δρόμος
καματερό               καλλιεργημένος αγρός, πεδιάδα
καμνιώ                 κλείνω τα μάτια
Καντής                 ο δικαστής επί Τουρκοκρατίας
καταδιά                η αποκατάσταση, η τακτοποίηση
κατάσαργα              επί της σάρκας
κατέ(χ)ω               ξέρω, γνωρίζω
κάτης                  ο γάτος
κατούνα                σπίτι βοσκού στο βουνό (λέγεται και κονάκι)
κατσούλα               η γάτα
καψάλι                    (γίνομαι καψάλι) καίγομαι
κεράς η ζώνη           ουράνιο τόξο
κλησίδι                     μικρό εκκλησάκι
κοκλιομπάντουρο        το όστρακο του σαλιγκαριού
κολάι                        το κουμάντο, ο λογαριασμός
κονάκι                     σπίτι βοσκού στο βουνό (λέγεται και κατούνα)
κοντό                      άραγε, μήπως
κοντό κοντό            περίπου
κόπιασε                     πρόσκληση στο σπίτι
κουζουλάδα             τρέλλα, χαζομάρα
κουλαντρίζω            καταφέρνω κάτι, τα βγάζω πέρα
κούμος       μικρό κτίσμα στο βουνο που χρησιμοποιεί ο βοσκός για να βάλει 1-2 ζώα
κουρνιάζω                 ρουβάζω, χώνομαι στην αγκαλιά, ραφώνει στη
αγκαλιά,                    προστατεύεται σε υπήνεμο έρος
κουφοβράζω            επιθυμώ, έχω έντονο πόθο που δεν εξωτερικεύεται
κοχλιός ή χοχλιός    σαλιγκάρι
κρημνός                   ο γκρεμός
κριγιός                     το κριάρι
κρυγιό                      κρύο, δροσερό
κρυγιότι               το κρύο, κρύος καιρός (κάνει κρύο)

Κρητικές λέξεις απο Λ

λαλεί                        =οδηγεί
λιανοχοχλιός           =μικρό σαλιγκάρι
λιγάνεις                   =λιγοστέψεις
λιχνίζω                    =διαχωρίζω στο αλώνι τόν καρπό απο τα άχυρα
λογούμαι                 =θεωρούμαι,λογαριάζομαι,υπολογίζομαι
λοισμός                   =συλλογισμός,σκέψη
λυρομπαντουρίζει   =παίζει λύρα
λύρου-λύρου           =κοντυλιές τής λύρας(ποιητική έκφραση)
λαθούρι                η φάβα
λάτρα                  καθαριότητα, δουλειές του σπιτιού
λεπιδοχώματα           χώμα από το οποίο φτιάχνουν τα πιθάρια και τα κεραμικά
λιγώνω                 δοκιμάζω, γεύομαι
λιοπύρι                ημέρα με πολύ μεγάλη θερμοκρασία
λογάμαι                περνιέμαι, περνάω για…
λογιάζω                σκέφτομαι, βάζω στο νου μου
λούσα                  πολυτελή ρούχα και κοσμήματα
Κρητικές λέξεις απο Μ
μαγαρίζω             αλλοιώνω, καταστρέφω
μαϊνάρω              ησυχάζω, κοπάζω, γαληνεύω
μαλέ                   καυγάς, φιλονικία
μαρακλής             αυτός που έχει μεράκι(α) – αυτός που γλεντάει χωρίς να παρεκτρέπεται
μαργώνω              ξεπαγιάζω, κρυώνω
μερακλίκι           το μεράκι η αγάπη για αυτό που κάνω
μισεμός              η αναχώρηση
μιτάτο                 κτίσμα στο οποίο γίνονται τυροκομικές εργασίες
μονοπαντώ         συγκεντρώνω σε ένα μέρος
μουζούρι          παλιά Κρητική μονάδα μέτρησης (1 μουζούρι ήταν περίπου 5 οκάδες)
μπάντα                 πλευρά, περιοχή
μπαντούρα              καπάκι όστρακου
μπαξές                 περιβόλι, κήπος
μπεγεντίζω             συμπαθώ, θαυμάζω
μπελί είναι            είναι φανερό
μπεσαλίδικος           ο ντόμπρος, ο ευθύς, ο σταθερός
μπέτης ή πέτης         το στήθος
μπουνταλάς             βλάκας, χαζός
Κρητικές λέξεις απο Ν
νιηρούμαι              αποφεύγω μια πράξη
ντακάρω                ξεκινώ, αρχίζω
ντελικανής             ο νέος
ντουνιάς               ο κόσμος, ο λαός
νώμος                  ο ώμος
Κρητικές λέξεις απο Ξ
ξα σου                 εσύ ότι πεις
ξαμώνω                 σκοπεύω (σημαδεύω)
ξανοίγω                κοιτάζω, θωρώ
ξεγιαλίζω              ανοίγομαι στο πέλαγος
ξεκορφίζω              βγαίνω στην κορυφή ενός υψώματος
ξενομπασάρικος         περαστικός, ξένος
ξενομπάτης             περαστικός, ξένος
ξέτελο                 η έκβαση, το αποτέλεσμα
ξόμπλια                σχέδιο στο υφαντό
ξώμαχο                 γερασμένο, παροπλισμένο, εκτός μάχης
Κρητικές λέξεις απο Ο
ο(υ)λιά                στιγμή, μικρό κομμάτι
οζό                    ζώο, χρησιμοποείται κυρίως για να ορίσει το πρόβατο
οματέ                  φαγητό, από εντόσθια χοιρινά, γεμιστά με ρύζι και μυρωδικά
ονόμης σου             για χάρη σου
όξω                    έξω, εκτός
ορδινιά                η τάξη, η ετοιμασία
ορδινιάζω              σχεδιάζω, μελετώ
όρθα                   η κότα
ορνικός                ήσυχος, ανενόχλητος
οψάργας                εχθές το βράδυ
οψές εχθές             εχθές
οψές ταχιά             εχθές το πρωί
Κρητικές λέξεις απο Π
παιχνιδαμάτης          αυτός που κάνει παιχνίδια με τα μάτια του
παντίδει               (δεν παντίδει) δεν έρχεται, δεν είναι εύκολο
παντονιέρω ή παντονιάρω        εγκαταλείπω, αφήνω
παραμερώ               βάζω παράμερα, παραμερίζω
παράουρος              παλαβός, τρελός
παρασθιά               το τζάκι
παραστρατίζω           αλλάζω δρόμο
περαματίζω             όρος της υφαντικής
πλαντοξόκαιρος         ξαφνική κακοκαιρία στην οποία κινδυνεύει ο άνθρωπος ακόμα και να πνιγεί (πλαντάξει)
ποβγάνω                βγάζω έξω, ξεπροβοδίζω
πογέρνει               βασιλεύει, φεύγει ο ήλιο
πορευτής               αυτός που περνάει περαστικός
πορίζω                 περνάω, βγαίνω έξω, φεύγω
πορίζω                 βγαίνω έξω
ποσάζω                 περιποιούμαι, στολίζω
πρεπιά                 αξιοπρέπεια, ομορφιά
πρεπίζω                ταιριάζω, το φέρνω στα μέτρα μου
πριχού                 πριν, προτού
προβατάρης             βοσκός σε πρόβατα
Κρητικές λέξεις απο Ρ
ραβδέ                  χτύπημα με ραβδί , ραβδισμός , ξυλιά
ραέτι                  καλό φαγητό, εξαίρετο γεύμα
ραϊσματέ               το ράγισμα, το ρήγμα , η ραγισματιά
ράκαδο                 κουρελιάρικο ρούχο , κουρέλι
ραμεκλής               συγχωρεμένος (κάποιος που έχει πεθάνει)
ράνης                  αυτός που συχνοκλαίει
ρανίζω                 κλαίω ασταμάτητα
ραντάρα                ψεκαστήρας , συσκευή για ψέκασμα
ρασέ ή ρασιά           ύφασμα απο συμπιεσμένο μαλλί
ρασιά ή ρασέ           ύφασμα απο συμπιεσμένο μαλλί
ράσσω                  σπεύδω για βοήθεια , προθυμοποιούμαι
ραφώνω                 κουρνιάζω, χώνομαι
ρεγάλο                 το δώρο
ρεγογιάρω              τακτοποιώ, διευθετώ
ρέγομαι                επιθυμώ πολύ
ρεζακλιά               το ροζακί σταφύλι
ρεζαλέτι               ρεζίλεμα, συμφορά
ρεματικά               οι ρευματισμοί
ρεμεδιάρω              γιατρεύω , θεραπεύω , αποκαθιστώ
ρεμέδιο                το φάρμακο
ρέμπομαι               κυριαρχώ , εκμεταλλεύομαι
ρεσπέρης               ο γεωργός , ο αγρότης
ρεστιβώνω ή ριστιβώνω  συνωθώ, συμπιέζω , στριμώχνω
ρέτζακας               ο γκρεμός , χαράδρα , απότομο ρυάκι
ρετζεβούτα             εντολή , διαταγή (συνήθως δυσάρεστη)
ρεχένι                 εγγύηση , ενέχειρο
ριγοσίρω               αναπτύσσομαι, ευδοκιμώ
ριζά                   οι πρόποδες υψώματος
ριζακάρει              υπάρχει κίνδυνος
ριζακάρης              ο τυχερός
ριζιμιό                ριζωμένο (π.χ. ριζιμιό χαράκι – ριζωμένος βράχος)
ριζίτης                αυτός που κατοικεί στσι ρίζες του βουνού
ριζοσκέλωση            η ανάπτυξη των ριζών
ρίζωμα                 ανήφορος, ανηφοριά
ριστιβώνω ή ρεστιβώνω  συνωθώ, συμπιέζω , στριμώχνω
ριτζας                 χάρη, παράκληση
ριτζατζής              μεσίτης, μεσολαβητής
ρόβι                   όσπριο που η χρησιμοποιούταν για τροφή σε βόδια
ροδάρης                βοσκός αιγοπροβάτων
ροδέ                   ροδαριά, τριανταφυλιά
ροζοναμέντο            συνομιλία, συζήτηση , κουβέντα
ροζονάρω               κουβεντιάζω, συζητώ
ροσπού                 η πόρνη
ροσφαϊλίκι             ντροπή, ζημιά, δυσφήμιση
ρουβάζω                χώνομαι στην αγκαλιά
ρουβάρω ή ρουβέρνω     κλέβω, αρπάζω
ρουβάς                 ο κλέφτης
ρουβαχταρέ             μικρή δόση λίγη ποσότητα
ρουβέρνω ή ρουβάρω     κλέβω, αρπάζω
ρούγα                  δρόμος, σοκάκι
ρούγα                  η γειτονιά
ρούκανης               ο σκελετώδης, ο αποσκελετωμένος
ρούμα                  ρυάκι, κοίτη χειμμάρου, μικρός χείμμαρος
ρουφώνω                τρυπώνω, κρύβομαι σε τρύπα
Κρητικές λέξεις απο Σ
σάμε ή ίσαμε           μέχρι
σεβντάς                ερωτικός καϋμός
σεϊρι                  η θέα
σειρώνω                σουρώνω υγρά
σκιανός                ο ίσκιος
σουρεύω                συκοφαντώ, κατηγορώ
σουχλικό               κατηγορία, συκοφαντία
σπερνό                 ο εσπερινός, η παραμονή
στανικώς               κάνω κάτι χωρίς τη θέλησή μου
συζευτής               ο συνέταιρος
σύντεκνος              ο κουμπάρος που έχει βαφτίσει παιδί
συντηρώ                κοιτάζω με προσοχή
συργουλεύω             καλοπιάνω, κολακεύω
σφακολούλουδο          ο ανθός της πικροδάφνης
σφαλίζω                κλειδώνω, ασφαλίζω
Κρητικές λέξεις απο Τ
ταβλί                  τάβλα, κομμάτι ξύλου
ταγί                   η βρώμη
τάχατες                δήθεν (ίσως και με ειρωνική διάθεσης)
ταχινή                 το πρωί
τελάρο                 ο αργαλειός
τερτίπι                καμωματιά, κόλπο
τζαναμπέτης            ο καταφερτζής
τοτεσάς                τότε ακριβώς
τουτοσές               αυτός, ετούτος
τσιγκλώ                πειράζω, ενοχλώ
τσίπα                  μεμβράνη που σχηματίζει το φρέσκο γάλα στην επιφάνειά του
τσουγκρί               η άκρη του βράχου, μυτερή πέτρα
Κρητικές λέξεις απο Υ
…………………………..
………………………….
Κρητικές λέξεις απο Φ
φαδέ                   πίστη, εμπιστοσύνη
φαητσούλι              μικρή ποσότητα φαγητού
φαλαγγάρης             αυτός που ζεί σε φαράγγι
φαλαγγώνω              εγκλωβίζω , συσφίγγω, μαγκώνω
φάλκος                 είδος γερακιού
φαμεγιεύω              είμαι δούλος , εργάζομαι ως υπηρέτης
φαμέγιος               δούλος υπηρέτης
φαμελικώς              με όλη τη φαμέλια , ολόκληρη η οικογένοια
φαμεργιούρι            ο υπηρέτης
φανερίζει              αρχίζει να ξημερώνει
φανιστρέλα             μεγάλη πληγή , τράυμα εκτεταγμένο
φαρδαλός               πολύχρωμος , φανταχτερός
φαρμακίτης             μανιτάρι που δηλητηριάζει
φασίδι                 το υφαινόμενο στον αργαλειό , το υφαντό
φεγγιά                 τα μάτια
φέγγος                 λάμψη, φωτισμός
φελλοκάλικο            παντόφλα, τσόκαρο
φελώ                   έχω αξία , είμαι άξιος
φεργάδα                ιστιοφόρο πλοίο
φέτσα                  αποξηραμένο κατακάθι υγρού (λαδιού κρασιού)
φηλίαση                κλείδωση , άρθρωση , αρμός οστών
φιακάς                 πικρός, φθονερός
φιακώνω                δηλητηριάζω , πικραίνω
φιλαδόρος              πέτρινο λουρί για ακόνισμα ξυραφιών
φιλιότσα(-ος)          το βαπτιστίρι
φιοφιορίζω             στολίζω , πλουμίζω
φιραούνης              αλαζόνας , υπερόπτης , δυνάστης , σατράπης
φλέγα                  φλέβα του σώματος
φλουμίζω               θηλάζω , βυζαίνω
φουντάνα               μεγάλη φλόγα
φούντι                 το καπάκι του βαρελιού
φταξούσιος             ο κύριος του εαυτού του
φυρώ                   φυραίνω , λιγοστεύω σε όγκο ή βάρος
φυσκιγιά               η αφθονία
φωλεύγω                κάνω φωλιά
Κρητικές λέξεις απο Χ
χάβδαλο                το τελείως ξερό σέλινο
χαβεσιλίκι             πόθος επιθυμία , πάθος
χαβρίζω                φωνάζω πολύ δυνατά
χάζι                   διασκέδαση (από θέαμα ή πράξη)
χαϊλάλης               ανισσόροπος , φαντασιόπληκτος
χαιτζώνω               προβάλλω αντίσταση , αγριεύω
χάκι (το)              το μερίδιο κάποιου
χαλακατέβας            αδέξιος , ανεπιτείδιος
χαλαλίζω               χαρίζω, δωρίζω
χαλασές (ο)            τόπος με χαλάσματα
χαλέπα                 περιοχή με πετρώδες και ίσιο έδαφος
χαλίσικος              γνήσιος , άδολος , ανόθευτος
χάμαι                  κάτω, καταγής
χαμπέρι                η είδηση
χαντώ                  νομίζω , πιστεύω
χαραέτι                μεγάλη δίψα
χαράκι                 μεγάλη πέτρα, ριζωμένος βράχος
χαροκοπώ               γλεντώ διακεδάζω
χαρχαλεύω              ανακατώνω διάφορα πράγματα
χειμαδιό               περιοχή με ήπιο κλίμα που πάνε τα ζώα οι βοσκοί για να απαοφύγουν το χειμώνα
χουμά κουτάλι          άνω – κάτω
χούμελι                γλυκό υγρό που έβγαινει από το βράσιμο της κερήθρας
χουρχούδα              μαγκούρα , ρόπαλο
χοχλιομπάντουρο        το όστρακο του σαλιγκαριού
χοχλίος ή κοχλίος      σαλιγκάρι
χτικιάζω               αρρωσταίνω από φυματίωση
χτικιό                 η φυματίωση
Κρητικές λέξεις απο Ψ
ψακωντέ                η γεύση του πικρού , η πικράδα
ψαλάσσω                τσιμπολογώ
ψαλιμουδίζω            σιγομουρμουρίζω
ψαργάδινος             χθεσινοβράδυνος
ψαρογάροι              σαρδέλες παστές
ψεγαδιάστρα            η κουτσομπόλα γυναίκα
ψέγος                  ψεγάδι , ελλάτωμα , ατέλεια
ψεσινός                χθεσινός
ψήμα                   ψήσιμο
ψίκι                   ακολουθία , πομπή
ψιμάρνι                όψιμο αρνί
ψιμοκαίρι     παράταση του καλοκαιριού, εποχή που είναι έντονη η ανάγκη της βροχής
ψιμύθια                στολίδια σε κέντημα ή υφαντό
ψιχαλίδα               ψιλή βροχή , ψιχάλα
ψομματάρης             μεγάλος ψεύτης
ψυχνιάζει              αρχίζει να πέφτει κρύο

Πηγή:el.wikipedia.org,kritikamonopatia.gr

Γλωσσάρι

Γλωσσάρι

Όχι βέβαια, μη σας περάσει απ΄το μυαλό πως έφτιαξα το Κρητικό γλωσσάρι. Μια μικρή προσπάθεια, με λίγες μόνο λέξεις που ήξερα ή μάζεψα από δω και από κει.

Αν όμως θέλετε καλή δουλειά, ένα γλωσσάρι-εργαλείο που θα το χρησιμοποιούμε όλοι, παρακαλώ βοηθείστε κι εσείς, συμπληρώνοντάς το με τις δικιές σας γνώσεις.

Α

ΑΓΟΥΡΟΣ Ανώριμος, αγίνωτος, νεαρός, νέος σε ηλικία, "άψητος" (παράδειγμα: "η ρακί είναι άγουρι ή το κοπέλι ήταν άγουρο").

ΑΔΕΡΦIΔΕΣ αδελφές.

ΑΘΟΣ στάχτη.

ΑΛΑΡΓΟΞΩΡΙΣΜΕΝΟΣ ο ξενητεμένος.

ΑΜΕ πήγαινε (προστ.)

ΑΜΕΤΕ Πηγαίνετε, φύγετε, άντε μην κάθεστε (παράδειγμα: "αμέτε να του πείτε").

ΑΜΟΝΑΧΗ Μόνη, μοναχή. (παράδειγμα: "αμοναχή μου έμεινα στο σπίτι οψές το βράδυ").

ΑΜΟΝΑΧΟΣ Μόνος, χωρίς παρέα κ.λ.π . (παράδειγμα: "αμοναχός το έκανες όλο αυτό;").

ΑΜΠΕΛΟΚΟΥΡΜΟΥΛΑ η κουρμούλα, το δενδρύλλιο του αμπελιού

ΑΝΑΓΑΛΛΙΑΖΟΜΑΙ Ευχαριστιέμαι, ευφραίνομαι, μ΄αρέσει. (παράδειγμα: "ετσά που θωρώ τη θάλασσα αναγαλλιάζομαι").

ΑΝΑΠΝΟΙΑ αναπνοή.

ΑΝΑΠΛΑΓΑ Ανάπλαγα: Κατά μήκος και πλάτος της πλαγιάς.

ΑΝΑΠΛΟΓΥΡΙΖΩ Ορος λιομαζώματος. Στρώνω κάτω από την ελιά ανάπλες για να μη σκορπά ο καρπός στο έδαφος.

ΑΝΑΣΤΟΡΟΥΜΑΙ θυμάμαι.

ΑΝΕ Αν. (παράδειγμα: "ανέ θέλεις να τα πάμε καλά κάτσε εκιά που 'σαι ").

ΑΝΕΒΟΛΕΜΑ Ο κατήφορος. Μεταφορικά δυσκολία αντιξοότητα, δυσχέρεια.

ΑΝΕΒΟΛΕΥΓΩ Ανηφορίζω.

ΑΝΕΓΥΡΙΣΤΙΚΑ Παραβολικά, "με νόημα" (παράδειγμα: "και θυμήθηκα τα ανεγυριστικά λόγια του μακαρίτη").

ΑΝΕΛΑΜΠΙΔΙ Το αχινοπόδι, είδος θάμνου.

ΑΝΕΛΩΝΩ Διώχνω, απομακρύνω, εμποδίζω.

ΑΝΕΠΙΑΝΩ (Ανεπιαστάρης): Πολλαπλασιάζω κάποιο είδος φυτού, άνθους. Μεταφορικά συγγενεύω με γάμο, συμπεθεριάζω.

ΑΝΕΣΤΟΡΟΥΜΑΙ Φέρνω στη μνήμη μου, αναπολώ παλιότερα γεγονότα.

ΑΝΕΣΤΟΥΛΟΥΧΙΖΩ Κλαίω σιγά με αναφιλητά.

ΑΝΕΣΤΟΥΛΟΥΧΙΣΜΑ (το): αναστέναγμα.

ΑΝΘΟΓΥΑΛΙ το ανθοδοχείο.

ΑΝΙΜΕΝΩ Περιμένω, καρτερώ, αναμένω (παράδειγμα: "ήντα ανιμένεις τέτοια ώρα και δε πας να κοιμηθείς;").

ΑΝΗΦΟΡΑΣ η καπνοδόχος, αλλά και ο μικρός φεγγίτης στη μέση του δωματίου.

ΑΝΤΑΡΟΦΟΡΩ Προέρχεται από την αντάρα. Είμαι σκεπασμένος από ομίχλη.

ΑΝΤΕΣΤΕ Ελάτε, πάμε, κουνήσου.

ΑΝΤΙΧΡΟΝΟΥ Τον επόμενο χρόνο, του χρόνου (παράδειγμα:" θα σε μεταδώ αντίχρονου").

ΑΞΟΣ Ικανός (παράδειγμα: "όσα πλια πολλά οζά είχε κιανείς κλεμμένα τόσονα θεωρούντανε ΑΞΟΣ από τον καθένα").

ΑΠΑΝΩΒΑΝΩ αλλάζω τη γνώμη κάποιου κακόβουλα

ΑΠΑΤΟΣ ο εαυτός.

ΑΠΗΣ άμα, όταν

ΑΠΟ ΤΑ ΓΕΝΝΟΦΑΣΚΙΑ Εκ γεννετής, από όταν γεννήθηκε (παράδειγμα: "αυτός πίνει την ρακί από τα γεννοφάσκια του").

ΑΠΟΓΙΑΖΩ ΤΟ ΝΕΡΟ Βάζω τη στάμνα με το νερό έξω στο αγιάζι για να διατηρηθεί δροσερό.

ΑΠΟΔΙΑΦΩΤΙΣΤΑ (επίρρημα): Πριν ακόμα χαράξει η αυγή.

ΑΠΟΔΙΑΦΩΤΙΣΤΑ Με το χάραμα, με το φως της ημέρας, με το που ξημερώνει (παράδειγμα: "ελάτε αποδιαφώτιστα να με ξυπνήσετε να φύγουμε").

ΑΠΟΔΥΝΑΖΟΜΑΙ αντέχω αντιξοότητες.

ΑΠΟΔΩΣΩ καταντήσω [(α)ποδίδω].

ΑΠΟΚΑΜΑΡΩΝΩ θαυμάζω κάτι οπτικά

ΑΠΟΚΩΛΕΜΑΤΑ η μεγαλύτερη απομάκρυνση, όπου ο άλλος χάνεται πλέον (αποκωλεύγω).

ΑΠΟΜΟΝΗ υπομονή.

ΑΠΟΚΟΘΙΑ Τόλμη, παράτολμη ενέργεια, "ηρωισμός" (παράδειγμα: "Κι έκανε την αποκοθιά να του μιλήσει ντρέτα").

ΑΠΟΚΡΑΤΕΙ ΚΑΤΙ Διατηρείται, σώζεται κάτι. (παράδειγμα: "αυτό το έθιμο αποκρατεί από τη γενιά του παππού μου").

ΑΠΟΛΕΙΜΜΑΡΟΙ - ΔΙΑΛΕ ΤΣ' ΑΠΟΛΛΕΙΜΑΡΕΣ ΣΟΥ Οι εναπομείναντες, όσοι έμειναν, οι ζωντανοί. Για λόγους σεβασμού στους νεκρούς χρησιμοποιείται σαν βρισιά για τους ζωντανούς ... για να θίξουν τους νεκρούς τους.

ΑΠΟΠΑΙΡΝΩ Αποθαρρύνω, προσβάλω, μειώνω τον άλλο με λόγια (παράδειγμα: "Μανωλιό μην αποπαίρνεις το κοπέλι γιατί στενοχωράτε.").

ΑΠΟΡΑΚΗ Η τελευταία ρακή με τους λιγότερους βαθμούς.

ΑΠΟΣΚΟΤΕΙΝΙΑΣΤΗΚΑ μ’ έπιασε σκοτοδίνη, έχασα τον κόσμο από απελπισία ή έντονη λύπη (αποσκοτεινιάζει, σκοτεινιάζει εντελώς).

ΑΠΟΣΠΕΡΙΔΕΣ Βραδινές φιλικές συγκεντρώσεις (παράδειγμα: "αποσπερίδες κάναμε ο ένας στ' άλλου το σπίτι").

ΑΠΟΥ 1. που (αναφορικό), αλλά και όποιος (παροιμία: απού πλουταίνει με το νου, ποτέ ντου δε φτωχαίνει) 2. Από.

ΑΠΟΧΤΕΝΙΔΑ τα σπασμένα μαλλιά που μένουν στο χτένι κατά το χτένισμα.

ΑΠΥΡΙ θειάφι.

(Α)ΡΑΣΣΩ επιτίθεμαι, ορμάω πάνω σε κάτι (ιδ. φαγητό).

ΑΡΝΕΥΓΩ ηρεμώ (ειρηνεύω).

ΑΡΓΑΝΤΙΝΗ Βραδιά, κάποια βραδιά, "μία μέρα" (παράδειγμα: "μιαν ΑΡΓΑΝΤΙΝΗ θα πάρω θέλει τα βουνά και άντε να με βρείτε.").

ΑΡΓΑΤΙΝΗ Το βράδυ, η νύχτα.

ΑΡΙΣΜΑΡΗΣ Το δεντρολίβανο.

ΑΣΠΑΛΑΘΟΣ Είδος θάμνου με μακρυά και σκληρά αγκάθια και με ωραία αρωματικά άνθη. Λέγεται και σπάλαθρον.

ΑΥΘΙΑ αυτιά (αφτιά).

ΑΦΟΥΡΑ Η ομίχλη, η καταχνιά.

ΑΧΕΙΛΙ (υποκοριστικό, αχειλάκι), το χείλος.

ΑΦΤΩ ανάβω, άψε, άναψε, άψω, ανάψω.

Β

ΒΕΡΕΜΙΏ -ΙΑΖΩ παθαίνω βερέμι (φυματίωση).

ΒΓΟΡΙΖΕΙ Διαφαίνεται, φαίνεται, ορατό (παράδειγμα: "από μακρά βγορίζει η φωτιά στο παπούρι.).

ΒΕΓΓΕΡΑ Βεγγέρα, βεγγερίζω, είναι η συνάντηση γυναικών και παιδιών, οι άντρες ίσως αντί αυτού να πηγαίνουν στο καφενείο της γειτονιάς σε πεζούλες στο δρόμο έξω από τα σπίτια, κατά τη δύση του ήλιου, μετά τον απογευματινό ύπνο και μέχρι να νυχτώσει το καλοκαίρι, στις βεγγέρες ανταλλάσσονται νέα, λέγονται ιστορίες, είναι η ώρα που όλοι ξαποσταίνουν από της δουλειές της ημέρας, αλλά είναι και η ώρα που απολαμβάνει κανείς τη δροσιά μετά το λιοπύρι του μεσημεριού.

ΒΙΟΛΑ Λουλούδι, άνθος (παράδειγμα: "δέκα βιόλες ανθισμένες μου ΄δωσε στο χέρι.").

ΒΛΟΓΟΥΜΑΙ Στεφανώνομαι, παντρεύομαι (παράδειγμα: "πριν βλοηθεί η κοπελιά δεν είχε νοιώσει το αντρικό το χάδι.).

ΒΟΡΕΣ ο βοριάς.

ΒΟΥΪ βόδι.

ΒΟΥΛΟΠΛΕΩ Έχω αμφίβολη γνώμη, είμαι "στο ναι και στο όχι" (παράδειγμα: "μη βουλοπλές και αποφάσισε ήντα θα κάμεις.").

ΒΡΙΧΝΩ βρίσκω.

Γ

ΓΑΛΑΝΟΣ λευκός (ενώ ο γαλάζιος, και όλες οι αποχρώσεις του μπλε, λέγεται μπλάβος).

ΓΑΡΕΦΑΛΛΟ και γαρόφαλλο, γαρύφαλλο.

ΓΑΤΕΧΩ κατέχω (ξέρω) μετά από –ν.

ΓΕΙΣ Ο ένας (παράδειγμα: "δεν έχει εμπιστοσύνη ο γεις του άλλου.").

γεραθειά, γηρατειά.

ΓΗ Ή (διαζευκτικό) (παράδειγμα: "γή θα μου το δώσεις γή θα το πάρω ετσά.").

ΓΗΘΕΙΑ λαϊκό ξόρκι λευκής μαγείας κατάλληλο για το ξεμάτιασμα, αλλά και για κάθε αρρώστια ή τραύμα και γεν. «αποτρεπτικό παντός εναντίου» (υπάρχουν ειδικές γηθειές για κάθε περίσταση).

ΓΙΑΓΕΙΡΩ γυρίσω πίσω (γιαγέρνω).

ΓΙΑΓΕΡΜΟΣ επιστροφή.

ΓΙΑΓΚΙΛΙΚΙ Ερωτικό πάθος, ζήλια (παράδειγμα: "μωρέ όλα τα'χαμε, το γιαγκιλίκι μας μάρανε.").

ΓΙΑ (πριν από δε ή θά), γιατί, διότι.

ΓΙΑΕ Κοίτα, δες, βλέπε (παράδειγμα: "γιάε βρε ένα μαιμούνι ... πως κάνει ετσά.").

ΓΙΑΝΤΑ Γιατί (ερωτηματικό) (παράδειγμα: "γιάντα δε με γροικάς:").

ΓΙΑΣΜΑΣ είδος καλαίσθητου γυναικείου κεφαλομάντηλου.

ΓΙΒΕΝΤΟ ντροπή.

ΓΛΕΝΤΙΟΣ λέξη που απαντά μόνο σ’ αυτή τη μαντινάδα× σημαίνει μάλλον κατάλληλος για γλέντι, κατάσταση που πρέπει να την παίρνουμε αψήφιστα και όχι πολύ στα σοβαρά.

ΓΝΩΡΙΖΕΤΑΙ αναγνωρίζεται, γίνεται φανερός (στην Κρήτη γνωρίζω σημαίνει αναγνωρίζω, ενώ το γνωρίζω της κν. λέγεται κατέχω).

ΓΝΩΡΙΣΤΟΣ προφανής

ΓΛΑΚΩ Τρέχω (παράδειγμα: “εγλάκουνα εγλάκουνα κι όταν εποκόλωσες απ' τη παραβολή σε έφταξα”.).

ΓΟΜΑΡΙ το φορτίο του υποζυγίου.

ΓΟΥΒΑΣ κουβάς.

ΓΟΥΒΕΡΝΟ κυβέρνηση, αλλά και με την έννοια της διαχείρισης του βίου, της διαβίωσης.

ΓΡΕ γριά

ΓΡΟΙΚΩ Ακούω, προσέχω, δίνω σημασία (παράδειγμα: "δε γροικάς ήντα σου λέω;").

Δ

ΔΑ βλ. εδά.

ΔΑΧΤΥΛΙ δάχτυλο.

ΔΕΝΤΡΟ’ δέντρο.

ΔΙΑΚΟΝΙΑΡΕ’ ζητιάνα.

ΔΙΑΟΤΙ εισαγωγική λέξη σε κατάρες (εδώ περιπαιχτικά) που έχει την έννοια του καθόλου –ενν. δε θα φας μπουκιά κουλούρι (από το γάμο μου).

ΔΙΜΟΥΡΟΣ διπρόσωπος.

ΔΕΥΤΕΡΩΝΩ Επαναλαμβάνω, ξαναλέω (παράδειγμα: "δε το εδευτερώνω άλλη φορά.").

ΔΙΑΡΜΙΖΟΜΑΙ Τακτοποιώ, συγυρίζω, καθαρίζω το σπίτι.

ΔΙΔΩ ΤΩΝ ΑΜΑΘΙΩΝ ΜΟΥ Κάνω το τέλος μου, αυτοκτονώ (παράδειγμα: "αν με αφήσεις θα δώσω τον αμαθιό μου.").

Ε

ΕΓΟΙ ΜΟΥ αλοίμονό μου.

ΕΔΑ Τώρα, αυτή την στιγμή (παράδειγμα: "εδά σε θέλω 'γω ήντα θα του πεις ").

ΕΔΙΚΟΛΟΓΙΑ η συγγένεια (αλλά και το σύνολο των συγγενών, το «σόι»).

ΕΔΙΚΟΣ -ή -ό, δικός -ή –ό.

ΕΙΝΤΑ τι.

ΕΙΠΑΣΙ ΜΟΥ ΤΑ μου τά ’πανε.

ΕΚΕΙΑ Εκεί (παράδειγμα: "εκειά που πηγές ας πρόσεχες").

ΕΚΕΙΔΑ Εκεί, εκεί στο μέρος (παράδειγμα: "εκειδά που γεννήθηκα.").

ΕΜΙΛΙΑ ομιλία, φωνή.

ΕΜΠΑΙΝΟΒΓΗΚΑΝΕ «επήκανε κι εβγήκανε», ραδιούργησαν.

ΕΝΑΣ ΤΣΗ ΒΓΑΙΝΕΙ ‘Ενας της ανήκει, λέγεται και "ένα τση βγαίνει" (παράδειγμα: "ένα τση βγαίνει, ξύλο με βρεγμένη διχαλόβεργα.").

ΕΡΩΝΤΑΣ έρωτας.

ΕΛΕ ελιά (ρεθεμνιώτικο ιδίωμα).

ΕΠΑΕ - ΕΠΑ Εδώ (παράδειγμα: "επαέ που ήρθατε να τα ξεχάσετε αυτά που ξέρετε.").

ΕΤΟΥΔΑ εκεί (δεικτικότερο από το απλό έτά).

ΕΤΑ Εκεί πέρα, εκεί. (παράδειγμα: "άστο ετά και έλα να σου πω μετά.").

ΕΤΟΤΕΣΑΣ Τότε, "εκείνη την εποχή", "άμα είναι έτσι" (παράδειγμα: "ετοτεσάς δεν είχαμε τέτοια πράγματα ή ετοτεσάς δεν θέλω να μου ξαναμιλήσεις.").

ΕΤΟΥΤΟΣΑΣ Αυτός. (παράδειγμα: "ετουτοσάς που θωρείς, και να κάτεχες ποιος είναι.").

ΕΤΣΑ ΛΟΗΣ Τέτοιου είδους, τέτοιας ποιότητας, "με αυτό τον τρόπο" (παράδειγμα: "ετσά λοής που λαλιέσαι κακά είναι τα χαμπάρια σου").

ΕΤΣΑ ‘Ετσι, με αυτό τον τρόπο (παράδειγμα: "ετσά γίνονται αυτά τα πράγματα.").

ΕΥΡΕ βρες.

ΕΥΓΟΡΑΔΑ Πανοραμική θέα.

ΕΧΩ ΤΗΝ ΕΞΑ ΜΟΥ Μου περνά, έχω την άδεια και την δύναμη (παράδειγμα: "δε με σκιάζει πράμα, έχω την εξά μου.").

ΕΨΗΛΟΠΕΤΑΝΕ πετούσε ψηλά (ψηλοπετώ).

Ζ

ΖΑ - ΟΖΑ Ζώα, χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει και τον "βλάκα" (παράδειγμα: "ο Νικολής έχει πάει στα ΟΖΑ ή "αργά είναι τα ζα").

ΖΑΛΟ βήμα

ΖΒΙΓΑ σβούρα

ΖΕΒΕΛΙΑΡΗΣ Ο παραλυμένος, τρεκλίζων, παραπαίων.

ΖΕΒΛΩΝΩ Λυγίζω.

ΖΟΡΕΣ Βιασύνη, ανυπομονησία (παράδειγμα: "γιάντα έχεις τέτοιο ζόρεε απόψε;").

Η

ΗΘΕΛΑ (+ υποτακτική), θα× ήθελα σε κλέψω, θα σ’έκλεβα (βλ. ’θελα).

ΗΛΠΙΖΑ περίμενα (και για καλό και για κακό).

ΗΜΠΟΡΩ μπορώ.

ΗΤΟΝΕ ήταν.

Θ

ΘΑΡΡΩ νομίζω.

ΘΕΤΩ Ξαπλώνω, κοιμούμαι (παράδειγμα: "πήγε να θέσει γιατί ήταν κουρασμένος.").

ΘΙΑΡΜΟΣ κακό μάτι.

Κ

ΚΑΒΡΟΣ Κάβουρας, χρησιμοποιείται για να δηλώσει και την χαμηλή ταχύτητα (παράδειγμα: "σαν τον καβρό πηγαίνεις.").

ΚΑΘ'ΑΡΓΑ Κάθε βράδυ (παράδειγμα: "καθ'αργά που θέτω να κοιμηθώ την ανιστορούμαι.").

ΚΑΛΑ ΞΕΤΕΛΑ Αίσιο τέλος, καλά ξετελέματα (παράδειγμα: "ωωω μ' αυτή που 'μπλεξε ς καλά ξέτελα,").

ΚΑΛΛΙΑ Καλλύτερα (παράδειγμα: "Κάλλια να μου βγει το μάτι , παρά το όνομα.").

ΚΑΛΗΝΩΡΙΣΜΑΤΑ φιλοφρονήσεις, ευχές για «καλήν ώρα» (καλή τύχη κ.τ.τ.).

ΚΑΛΟΣΤΡΑΕΙΑ καλό ταξίδι (ευχή).

ΚΑΝΑΚΙΖΩ: Θωπεύω, καλοπιάνω (παράδειγμα: "ετσά που κανακίζει το κοπέλι θα το κάνεις σαν το μούτρα σου.").

ΚΑΝΩ ΧΩΡΙΟ ΜΕ ΚΑΠΟΙΟΝ Ταιριάζω με κάποιον, "τα βρίσκουμε" (παράδειγμα: "ετουτοσάς δεν κάνει χωριό με κανέναν.").

ΚΑΡΤΣΑ κάλτσα.

ΚΑΣΤΡΙΝΗ Ηρακλειώτισσα.

ΚΑΤΑΣΤΑΙΝΟΜΑΙ Ετοιμάζομαι, ησυχάζω, καταλαγιάζω (παράδειγμα: "γιατί δεν κατασταίνεσαι σε ένα τόπο μόνο γυρνάς συνέχεια;").

ΚΑΤΕΧΩ Γνωρίζω καλά, "αντιλαμβάνομαι πλήρως", ξέρω (παράδειγμα: "δε κατέχω από τέτοια πράματα.").

ΚΑΤΣΟΥΝΑ Μπαστούνι.

ΚΑΤΗΣ γάτος (ανεξ. φύλου).

ΚΑΤΣΟΥΛΙ γατάκι (υποκορ. του κάτης).

ΚΙ ΑΠΟΙΣ Και μετά, "το αποτέλεσμα είναι" (παράδειγμα: "κατάσταισε πρώτα το τσικάλι, κι απόις γλάκα να φέρεις το κρασί").

ΚΙΑΝΕΙΣ Κανένας, κάποιος. (παράδειγμα: "κιανείς δεν θέλει το κακό σου").

ΚΟΛΟΚΥΘΟΣΦΟΥΓΓΑΤΟ Ομελέτα με κολοκύθια. Επίσης "σφουγγάτο" είναι η ομελέτα.

ΚΟΝΤΟ Άραγε, "λες;" (παράδειγμα: "κοντό Θέε μου, να πάθω πράμα;").

ΚΟΠΕΛΙ παιδί.

ΚΟΠΕΛΙΖΩ Παιδιαρίζω, κάνω σαν παιδί (παράδειγμα: "σταμάτα να κοπελίζεις μεγάλωσες πια.").

ΚΟΠΕΛΟΦΕΡΝΩ Συμπεριφέρομαι σαν παιδί, σαν μωρό (παράδειγμα: "σταμάτα πια, μην κοπελοφέρνεις ολόκληρος άντρας.").

ΚΟΥΖΟΥΛΑΔΑ Τρέλα, απερισκεψία,"έξω από τα όρια" (παράδειγμα: "η κουζουλάδα που κουβαλεί ... είναι άλλο πράμα.").

ΚΟΥΖΟΥΛΟΣ τρελός, κυρίως με την έννοια του επιπόλαιου.

ΚΟΥΚΟΣΑΛΙ Το χαλάζι (παράδειγμα: Να'ρχεται μπόρα δυνατή να ρίχνει κουκοσάλι και ξεπαπούτσωτη να'ρθείς στην εδική μου αγκάλη.)".

ΚΟΥΛΑΝΤΡΙΖΩ Υποφέρω, υπομένω, αντέχω (παράδειγμα: "δεν την κουλαντρίζω καθόλου την ρακί.)".

KOYΛΟΥΚI Κουτάβι, ο μικρός σκύλος.

ΚΟΥΡΑΔΙ κοπάδι.

ΚΟΥΡΓΙΑΛΙ Το καθαρό, το λαμπέρο (παράδειγμα: “εκκαθάρισα το μεγάλο πιθάρι και εκαμά το κουργιάλι”.).

ΚΟΥΤΣΟΥΒΕΛΟ Μικρό παιδί, πιτσιρίκι. (παράδειγμα: "να κάνουν και 5--6 κουτσούβελα να μην ξαναδουλέψουν.").

ΚΟΥΦΟΣ κούφιος.

ΚΡΑΧΤΗΣ (πετεινός), κόκορας με δυνατή φωνή.

ΚΡΥΓΙΟΤΗ ψύχος.

ΚΥΡΗΣ Πατέρας, αφέντης, "αυτός που έχει την εξουσία" (παράδειγμα: "πρέπει να γυρίσω ογλήγορα γιατί θα φωνάζει ο κύρης μου.").

Λ

ΛΑΛΩ Προχωρώ, περπατάω, οδηγώ π.χ . "λάλιε τα οζά" Εξ'ού και η γνωστή παροιμία " Τρεις λαλούν και δυο χορεύουν", η οποία προέρχεται από το χορευτικό ιδίωμα της περιοχής Κισσάμου Χανίων, όπου οι δύο πρώτοι που κρατούν στο χορό χορεύουν, ενώ οι υπόλοιποι απλά περπατάνε.

ΛΑΨΗ λάμψη.

ΛΗΜΕΡΙΩ περνώ την ημέρα μου

ΛΟΓΙΑΖΩ Σκέφτομαι, σχεδιάζω, καταστρώνω (παράδειγμα: " δεν το λογιάστηκες λοιπόν, πως θα΄ναι πλια πολλοί;").

ΛΟΓΙΩ ειδών.

ΛΟΓΟΥΜΑΙ Θεωρούμαι, είμαι (παράδειγμα: "άνθρωπος λογούμαι και εγώ.").

ΛΟΪΣΜΟΣ Λογισμός, περίσκεψη (παράδειγμα: "που ταξιδεύει ο λοϊσμός σου;").

Μ

ΜΑ Μάνα (παράδειγμα: "εεεε μάααα έψησες πράμα καλό να φάμε;").

ΜΑΘΙΑ μάτια.

ΜΑΓΑΡΙ Μακάρι, "ευχή", "πόθος" (παράδειγμα: "μαγάρι να γίνει το κοπέλι καλά.").

ΜΑΓΑΤΖΕΣ Αποθήκη με τρόφιμα.

ΜΑΝΙΖΩ Θυμώνω, νευριάζω (παράδειγμα: "μην μανίζεις με αυτά που γροικάς!").

ΜΑΝΤΖΑΡΙΑ Η ώρα του φαγητού.

ΜΕΙΝΤΑΝΙ Πλατεία, η πλατεία του χωριού (παράδειγμα: "θα σμίξουμε στο μειντάνι.").

ΜΕΣΟΦΟΡΙ Γυναικείο εσώρουχο (παράδειγμα: "το μεσοφόρι που φορείς θα μ’ αποκουζουλάνει.").

ΜΕΣΤΩΝΩ Βάζω κάτι στο μυαλό μου που θέλω να πραγματοποιηθεί (παράδειγμα: "άμα δεν το μεστώσεις καλά, τσιγάρο δεν κόβεις.").

ΜΕΤΑΔΕΝΩ ΤΑ ΖΑ Μετακινώ, - δένω αλλού - ΣΤΟΝ ΒΟΣΚΟΤΟΠΟ ΤΑ ΔΕΜΕΝΑ ΖΩΑ (παράδειγμα: "σάλευγε τα ζα να μεταδέσεις.").

ΜΙΑΟΛΙΑ Λιγάκι (παράδειγμα: "δε έχεις μιαολιά φιλότιμο;").

ΜΙΚΙΟΣ Μικρός, "λίγος" (παράδειγμα: "μικιός ήταν ο λαγός, σκέτο λουκούμι!").

ΜΙΤΑΤΟ Κατάλυμμα, κυρίως το κατάλυμμα των βοσκών που είναι πετρόκτιστο, επίσης και τόπος φύλαξης των τυριών. (παράδειγμα: "και βράσαμε μιαν αίγα στο μιτάτο του Νικολή, άλλο πράμα.").

ΜΟΥΖΩΝΩΜΑΙ Λερώνομαι (παράδειγμα: “επαίζε με τα κάρβουνα και μουζώθηκε”) σχετικά: μουζουδιά = βρωμιά.

ΜΠΕΓΕΝΤΩ -ΙΖΩ εκτιμώ κάτι επειδή το θεωρώ όμορφο, θαυμάζω.

ΜΠΕΤΗΣ Θώρακας, στήθος (παράδειγμα: "και έβαλε το μπέτη του μπροστά.").

ΜΠΙΣΤΙΚΙΑ ΦΙΛΙΑ ‘Εμπιστη φιλία (παράδειγμα: "Αυτή είναι μπιστικιά φιλιά.").

ΜΠΛΙΟ Πιά, επιτέλους, εώς εδώ (παράδειγμα: "δεν θέλω μπλιο να θωρώ τα αίσχη.").

ΜΠΟΡΕΣΑΜΕΝΟ δυνατόν.

ΜΠΡΟΣΠΟΔΙΑ η κάτω μεριά του κρεββατιού (μπροστά στο σημείο όπου αγγίζουν τα πόδια), όπου, για λόγους χώρου, τοποθετούσαν μαξιλάρια και ξάπλωναν τα μικρότερα παιδιά.

Ν

ΝΑ ’ΘΕΛΑ αν επρόκειτο (βλ. ’θελα).

ΝΑ ’ΧΑ ΠΩΣ να μπορούσα.

ΝΑ ’ΡΘΗΣ ενν. αν έρθεις.

ΝΑ ’ΧΕ (μη), ας (μην).

ΝΕΦΑΛΑ και νέφη, τα σύννεφα.

ΝΙΑ Νέα κοπέλα, κορίτσι (παράδειγμα: "οι νιες ετοτεσάς ήσανε για το σπίτι εδά είναι.").

ΝΤΑΓΙΑΝΤΩ -ΙΖΩ αντέχω.

ΝΤΑΚΕΡΝΩ Αρχίζω, ξεκινώ, βάζω μπροστά (παράδειγμα: "και με ντάκαρε σε κάτι σφαλιάρες.").

ΝΤΕΛΗΚΑΝΗΣ Ωραίος, όμορφος, νεαρός (παράδειγμα: "οι ντεληκανήδες του χωριού έσυραν το χορό.”).

ΝΤΕΛΟΓΟ Αμέσως, άμεσα, τώρα, με τη μία, χωρίς καθυστέρηση (παράδειγμα: οσά το ντελόγο δεν έχει.").

ΝΤΡΕΤΟΣ Ευθύς, ίσιος, "σωστός". (παράδειγμα: "γιατί δεν μου μιλάς ντρέτα;").

ΝΤΟΥΣΟΥΜΑΝΗΣ εχθρός.

ΝΤΟΥΣΟΥΝΤΙΖΩ συλλογίζομαι.

Ξ

ΞΑ ΜΟΥ ας κάνω ό,τι θέλω.

ΞΑ ΣΟΥ ‘Oπως νομίζεις, δικαίωμά σου (παράδειγμα: "κάμε ότι θες, ξά σου.").

ΞΑΝΑΓΙΑΓΕΡΝΩ επιστρέφω.

ΞΑΝΟΙΓΩ Κοιτάζω, προσπαθώ να κάνω κάτι (παράδειγμα: "ξανοίγω μπας και τα καταφέρω αλλά το θωρώ δύσκολο.").

ΞΕΔΗΛΙΑΙΝΕΙ (τ’ όνειρο), εκπληρώνεται.

ΞΕΚΑΝΩ Καταστρέφω, αφανίζω, εξολοθρεύω (παράδειγμα: "το ξέκανε το κοπέλι απ' τη πολύ δουλειά").

ΞΕΛΗΣΜΟΝΟΥΝΤΑΙ ξεχνιούνται.

ΞΕΠΑΡΑΛΥΩ ξηλώνω.

ΞΕΤΡΕΧΩ προωθώ.

ΞΕΤΣΙΛΑΚΩΝΩ Λιώνω, συνθλίβω (παράδειγμα: “αν πατήσω το σκουλήκι , θα το ξετσιλακώσω!”.).

ΞΕΤΟΥΡΤΟΥΡΩΝΩ ξεπαγιάζω.

ΞΕΦΟΥΚΑΡΩΝΩ Εξορμώ, βγάζω κάτι από τη θέση του.

ΞΕΨΗΦΩ Παύω να εκτιμώ, "να έχω σε υπόληψη" (παράδειγμα: "ποτές δεν εξεψήφισα τα λόγια τα δικά σου.").

ΞΟΜΠΛΙΑΣΤΡΑ νοικοκυρά πιτήδεια στο ξόμπλιασμα, δηλ. επιδέξια στο στόλισμα των εργόχειρων.

Ο

ΟΓΛΗΓΟΡΑ Γρήγορα, ταχύτατα (παράδειγμα: " ογλήγορα και φτάσαμε όπου μας περιμένουν.").

ΟΘΕ(Ν) προς (όθε μ-πάνω, όθε γ-κάτω κ.τ.λ.).

ΟΖΟ (πληθ. οζά), τα ζώα (αιγοπρόβατα).

ΌΙ Όχι, δεν θέλω. (παράδειγμα: "όι δεν θέλω να σ΄ ακούσω!").

ΟΛΠΙΖΑ δεν τό ’λπιζα, δεν το περίμενα (και για καλό αλλά κυρίως για κακό) (βλ. και ήλπιζα).

ΟΛΟ πάντα.

ΟΜΑΔΙ μαζί.

ΟΜΠΡΟΣ Μπροστά (παράδειγμα: "ξάνοιγε ομπρός σου μην σβολωθείς.").

ΟΝΟΜΗΣ (για ονομής σου), για σένα, εδώ: για χάρη σου.

ΟΝΤΕ(ν) όταν.

ΟΞΩ εκτός (πόριζε όξω: έβγα έξω, δεν ήρθεν όξω ο Γιώργης: δεν ήρθε κανείς εκτός από το Γ.).

ΟΦΕΤΟΣ Φέτος. (παράδειγμα: "οφέτος θα έχει βεντέμα.").

ΟΦΤΟ Κρέας ψημένο στα κάρβουνα (παράδειγμα: "στο μητάτο του Νικολή φάγαμε ένα οφτό λουκούμι!").

ΟΥΛΟΣ -η -ο, όλος -η –ο.

ΟΧΤΡΟΣ Εχθρός, αντίπαλος (παράδειγμα: "σαν έρθει ο οχτρός θα δούμε εάν φοβάσαι.").

ΟΨΕΣ Χθες (παράδειγμα: "μωρέ ' συ ... οψές δεν μου έλεγες άλλα;").

Π

ΠΑΙΔΩΜΗ Βάσανο, τυραννία (παράδειγμα: "ετουτηνά την παιδωμή να πινώ και να μην μπορώ να φάω!").

ΠΑΙΖΩ εκτός από την κν. έννοια σημαίνει και κοροϊδεύω, χτυπώ και πυροβολώ.

ΠΑΝΤΗΞΟΥΝ ’πάντηξε, συναντηθούν, συνάντησα (παντίχνω).

Παντιδιερός βολικός (παντίδει).

ΠΑΠΟΥΡΙ Εδαφική προεξοχή, ύψωμα, εξόγκωμα χωμάτινο (παράδειγμα: " βλέπει πάνω στο παπούρι το δεντρό;").

ΠΑΡΑΒΟΛΗ η άκρη από το σπαρμένο χωράφι.

ΠΑΡΑΙΤΩ εγκαταλείπω.

ΠΑΡΑΤΗΡΗΜΑ η δεισιδαιμονική πρόληψη, η κακή ώρα, η φορτισμένη από την επήρεια πονηρού πνεύματος.

ΠΑΡΕΚΕΙ στην άκρη.

ΠΑΡΤΕ η, μερίδα (προκειμένου για ανθρώπους ομάδα)

παρτίρω, υπομένω.

ΠΑΡΤΕΡΝΩ Υποφέρω, βασανίζομαι (παράδειγμα: "έχω πολλά παρτείρει στη ζωή μου.").

ΠΑΣΤΕΝΑΓΛΑ Το καρότο από το ιταλικό pastinaca

ΠΕΡΑΣΑ πέρασμα.

ΠΕΜΠΩ στέλνω, πέψω, στείλω.

ΠΗΛΙΑ’ η πούλια

ΠΛΗΘΙΑΙΝΩ αυξάνω -μαι, πολλαπλασιάζω –ομαι.

ΠΟΔΟΜΕΝΟΣ καταντημένος (ποδίδω).

ΠΟΘΑΙΝΩ πεθάνω, ποθάνω, πεθάνω.

ΠΟΘΑΜΟΣ θάνατος.

ΠΟΘΕΣ πουθενά (ή κάπου).

ΠΛΙΑ Περισσότερο, "μεγαλύτερο" (παράδειγμα: "μπα να θες πλια πολύ φαΐ;").

ΠΟΛΛΑ Πολύ, (ένδειξη μεγέθους, πλήθους κ.λ.π) (παράδειγμα: "πέρασε ένα καράβι πολλά μεγάλο.").

ΠΟΡΕΥΓΟΜΑΙ προχωρώ, εδώ περνώ τη ζωή μου, διαβιώ

ΠΟΡΠΑΤΗΞΑ περπάτημα.

ΠΟΡΤΑΚΑΛΙ πορτοκάλι.

ΠΟΡΤΑΚΑΛΙΑ πορτοκαλιά

ΠΟΥΛΟΣ Η μούντζα, το φάσκελο (παράδειγμα: δώσε πούλους στο παιδί να μη το ματιάσεις”.).

ΠΡΑΜΑ Τίποτα, καθόλου (παράδειγμα: "και έγινε μωρέ πράμα στην συγκέντρωση;").

ΠΡΙΧΟΥ Πριν (παράδειγμα: "πριχού υπογράψεις ρώτα με.").

ΠΡΩΤΟΠΑΤΩ πατάω πρώτα (πριν προχωρήσω).

ΠΥΡΟΒΟΛΟΣ είδος παλιού αναπτήρα.

ΠΩΣ ΕΔΩ επειδή, εξαιτίας του ότι.

Ρ

ΡΑΠΗ το κοτσάνι του σταχυού.

ΡΑΣΣΩ βλ. αράσσω.

ΡΕΓΟΜΑΙ θαυμάζω κάτι μου αρέσει κοιτάζοντάς το.

ΡΗΜΑΣΜΕΝΟΣ ρημαγμένος.

ΡΟΥΣΣΑ κόκκινη (κοκκινομάλλα).

ΡΩΤΟΥΣΙ ρωτάνε.

Σ

ΣΑΙΚΑ Προφανώς, μάλλον, ενδέχεται (παράδειγμα: "και σάικα θα βρω το μπελά μου;").

ΣΑΜΕ μέχρι.

ΣΑΛΕΥΓΩ Περπατώ, πηγαίνω, κατευθύνομαι (παράδειγμα: "σάλευγε μην βραδυάσουμε, ή ανάθεμα το για οζό δεν σαλεύγει καθόλου.").

ΣΑΡΙΚΙ Κεφαλομάντηλο μαύρο με κρόσσια όμοια με δάκρυα, που δείχνουν τον πόνο και τη στεναχώρια. Αν και θεωρείται τούρκικο απομεινάρι, η λέξη σαρίκι προέρχεται από το λατινικό Καισαρίκιον, το οποίο ήταν το επικάλυμμα του κεφαλιού του Καίσαρα, που δήλωνε το βαθμό εξουσίας.

ΣΑΦΙ Συνεχώς, πάντα (παράδειγμα: "ήντα κάνεις, καλά; σάφι καλαααά").

ΣΑΧΝΩ Φτιάχνω, κατασκευάζω (παράδειγμα: "Έλα να σάξομε το σπίτι γιατί περιμένουμε τους σύντεχνους.").

ΣΕΒΕΝΤΟΥΚΟΣ Μικρό στρογγυλό αρτίδιο μοναστηριακής κατασκευής, που δίδεται στους επισκέπτες ή στους μοναχούς.

ΣΕΒΝΤΑΣ Ερωτικό πάθος (παράδειγμα: "τι σεβντάς είναι αυτός που σε καίει για την Μαριώ!").

ΣΙΜΩΝΩ Πλησιάζω, πάω κοντά (παράδειγμα: "δε μου σιμώνει άνθρωπος.").

ΣΙΧΤΙΡΙΖΩ Επιπλήττω, μαλώνω (παράδειγμα: "είπα να τον σιχτιρίσω, αλλά είπα άσε χρονιάρες μέρες!").

ΣΚΑΡΑ Η σιδερένια σχάρα που χρησιμοποιούμε για να ψήνουμε πάνω της το κρέας στα κάρβουνα. (παράδειγμα: "ελάτε να φάμε οφτό στην σκάρα.").

ΣΚΙΑΣ Τουλάχιστον,το λιγότερο, το κατώτατο (παράδειγμα: "σκιας και αν μ΄άκουγες δε θα ΄φτανες δω πέρα.").

ΣΟΓΙΑ Σόϊ, φαμίλια, οικογένεια. (παράδειγμα: "και πλακώσαν τα σόγια και εκιά να δεις γλέντι!").

ΣΟΛΑΪΣΗ Ανάπαυση, ξεκούραση, καταλάγιασμα (παράδειγμα: "σολάϊση δεν έχεις μπλιό.").

ΣΤΕΛΙΩΝΩ στερεώνομαι.

ΣΤΙΒΑΝΙΑ Ανδρικές μπότες ως το γόνατο.

ΣΤΣΙ στις.

ΣΤΣΟΙ στους.

ΣΥΒΑΖΩ Πείθω, κάνω κάτι αποδεκτό (παράδειγμα: "δεν την συβάζω την γυναίκα με πράμα βρε Μανωλιό.").

ΣΥΜΠΑΙΝΩ φροντίζω τη φωτιά για ν’ ανάψει περισσότερο.

ΣΥΨΩΜΑ συμφωνία του εργάτη με τον εργοδότη ότι θα φροντίζει μόνος του για το μεσημεριανό του.

Τ

Τ' ΑΣΚΕΡΟΥ Αύριο, την επομένη μέρα (παράδειγμα: “τ'ασκέρου θα κάνω.”).

ΤΑΞΕ ΠΩΣ σα να, λες και.

ΤΑΣΣΩ (πώς) πείθω τον εαυτό μου ότι…

ΤΑΧΙΑ αργότερα.

ΤΑΧΙΝΗ η αυγή.

ΤΕΘΟΙΟΣ τέτοιος.

ΤΖΗ της (τση μετά από -ν).

ΤΖΙ τις (τσι μετά από -ν).

ΤΖΙΦΤΕΣ (τσιφτές μετά από -ν) δίκαννο.

ΤΖΟΙ τους (τσοι μετά από -ν).

ΤΖΙΖΒΕΣ Το μπρίκι για τον καφέ (παράδειγμα: “Βαλε τον τζιζβέ στη φωτιά.”).

ΤΙΝΟΣ ποιανού.

’ΤΟΝΕ βλ. ήτονε.

’ΤΟΥΔΑ βλ. έτουδά.

ΤΟΥΤΟΝΕ αυτόν (τούτοσές).

ΤΟ ’ΧΩ ΜΕ στενοχωρεί.

ΤΡΑΠΕΖΟ τράπεζα.

ΤΡΙΠΥΡΗ (φωθιά), φωτιά με τρεις εστίες.

ΤΡΟΖΑΘΩ τρελαθώ (τροζαίνομαι).

ΤΟ ΙΘΕ Προς, κατευθείαν προς (παράδειγμα: "ελάτε αποδιαφώτιστα πάλι το ίθε κάτω.").

ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΜΟΥ Εγώ, ο εαυτός μου (παράδειγμα: "του λόγου μου ήντα θα γενώ;").

ΤΡΑΒΑΓΙΑ Το μπλέξιμο - φασαρία (παράδειγμα: “πολύ τραβάγια κάνετε μωρέ κοπέλια Γύρευε τη δουλειά σου μη μπλέκεις με τραβάγιες.”).

ΤΣΙΚΑΛΙ Μεγάλη κατσαρόλα.

ΤΣΗ της.

ΤΣΙ τις.

ΤΣΟΙ τους.

Υ

ΥΣΤΕΡΑΤΑΙ στερείται (υστερούμαι).

Φ

ΦΡΟΥΚΟΥΜΑΙ Αφουγγράζομαι, ακούω με προσοχή (παράδειγμα: "φρουκάσου τα λόγια μου και ξα μου.").

ΦΑΜΕΓΙΟΣ (υποκορ. φαμεγιούρι), οικότροφος υπηρέτης, συνήθ. παιδί, για αγροτικές εργασίες.

ΦΑΣΟΥΛΕ’ φασολιά.

ΦΕΞΗ φωτεινή ανταύγεια (βλ. και φωτεράδα).

ΦΙΛΙΑ’ φιλία, αλλά και έρωτας.

ΦΩΘΙΑ φωτιά.

ΦΩΤΕΡΑΔΑ φωτεινότητα, φωτεινή ανταύγεια.

Χ

ΧΑΖΙ για χάζι, για γούστο, για διασκέδαση (όχι από αληθινό ενδιαφέρον).

ΧΑΗΜΟΣ το χαράς το (έκφραση απαξίωσης).

χαιρετισμός ενν. κάποιο συμβολικό δώρο ως ένδειξη του αμείωτου ενδιαφέροντος.

ΧΑΛΑΛΙΖΩ διαθέτω ευχαρίστως.

ΧΑΜΑΙ χάμω, καταγής.

ΧΑΜΠΕΡΙ είδηση.

ΧΑΡΚΙΑΣ σιδηρουργός.

ΧΑΡΙΝΩ ΤΟ υποκοριστικός τύπος του θωπευτικού χαρώ το.

ΧΕΡΑ το χέρι.

ΧΟΒΟΛΗ η ζεστή στάχτη της παρασθιάς (του τζακιού).

ΧΟΡΕΥΤΡΑ καλή χορεύτρια.

ΧΑΜΠΛΙΟΛΙ Είδος φλογέρας.

ΧΑΧΑΛΟΒΕΡΓΑ Μπαστούνι που έχει το σήμα (ν) από εκεί που το κρατάμε.

ΧΩΝΩ Κρύβω, φυλάω, καταχωνιάζω (παράδειγμα: "ψάχνω τα τσιγάρα και δεν ξέρω που τα 'χει χώσει η γυναίκα μου!").

ΧΩΡΑ πόλη (το πλησιέστερο αστικό κέντρο, αλλά και κάθε πόλη).

ΧΩΡΑΪΤΗΣ αστός.

ΧΩΣΜΕΝΟΣ κρυμμένος (χώνω).

ΧΩΡΑΤΟ Αστείο, πλάκα (παράδειγμα: "Ίντα χωρατά είναι αυτά που μου κάνεις;").

ΧΩΣΤΑ Κρυφά, μυστικά, "με τρόπο" (παράδειγμα: "και πήγε χωστά χωστά και του κλέψε την αίγα.).

Ψ

ΨΗΦΩ σέβομαι, εκτιμώ και υπολογίζω κάποιον.

ΨΟΜΑ Ψέμα (παράδειγμα: "εκιονά το ψόμα σου, μου έκατσε επαέ στο μπέτη.").

Ω

ΩΣ όπως, όσο, έστω κι αν, ακόμη και.

ΩΣΤΕ ώσπου.