Το ολοκαύτωμα της Βιαννου!

ΑρχικήΙστορίαΤο Ολοκαύτωμα της Βιάννου: Η δεύτερη μεγαλύτερη σφαγή α

μάχων στην Ελλάδα Ιστορία Το Ολοκαύτωμα της Βιάννου: Η δεύτερη μεγαλύτερη σφαγή αμάχων στην Ελλάδα Αλεξία Κυριαζοπούλου By Αλεξία Κυριαζοπούλου Τα παιδιά του Γεωργίου Βερβελάκη από το Κεφαλοβρύσι Βιάννου - η Ευαγγελία (8 ετών), η Μαρία (12 ετών) και ο Στυλιανός (15 ετών) - βασανίστηκαν απάνθρωπα και εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς. Ο λόγος ήταν η άρνησή τους να αποκαλύψουν πού είχε κρυφτεί ο πατέρας τους. Πηγή Εικόνας: mixanitouxronou.gr Της Αλεξίας Κυριαζοπούλου, Το Ολοκαύτωμα της Βιάννου τον Σεπτέμβριο του 1943, αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη σφαγή αμάχων στην Ελλάδα της γερμανικής κατοχής μετά τα Καλάβρυτα. Πρόκειται για ένα οργανωμένο έγκλημα πολέμου που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο εκατοντάδων αμάχων και την ολοκληρωτική καταστροφή δεκάδων χωριών στη νοτιοανατολική Κρήτη. Η σφαγή της Βιάννου δεν μπορεί να θεωρηθεί μόνο μια τοπική τραγωδία: Είναι ένα κομμάτι της ευρύτερης ιστορίας της αντίστασης των Κρητών, αλλά και της εγκληματικής πολιτικής των κατακτητών που ακολούθησαν την τακτική των «αντιποίνων» σε όλη την Ευρώπη.

Η Κρήτη, ήδη από τη μάχη του Μαΐου του 1941, είχε μετατραπεί σε έναν τόπο όπου το πνεύμα της αντίστασης εκδηλώθηκε έντονα. Το ανυπότακτο φρόνημα των κατοίκων και η γεωμορφολογία του νησιού με τα βουνά και τα φαράγγια, έδωσαν τη δυνατότητα να οργανωθούν αντάρτικες ομάδες που παρενοχλούσαν συστηματικά τον κατακτητή. Η περιοχή της Βιάννου ξεχώριζε για τη σθεναρή υποστήριξη προς την Αντίσταση. Οι κάτοικοί της προσέφεραν τροφή, κρησφύγετα και πληροφορίες, ενώ δεν έλειψαν και οι ίδιοι οι ένοπλοι που έδρασαν ενάντια στους Γερμανούς.

Γερμανοί αλεξιπτωτιστές πάνω από την Κρήτη κατά τη διάρκεια της Μάχης της Κρήτης την άνοιξη του 1941. Πηγή Εικόνας: Wikipedia.org / Δικαιώματα Χρήσης Εικόνας: Onexmfs Το καλοκαίρι του 1943, η πλάστιγγα του πολέμου άρχιζε να γέρνει υπέρ των Συμμάχων. Η εκδίωξη των δυνάμεων του Άξονα από τη Βόρεια Αφρική, η εισβολή στην Ιταλία και κυρίως, η συνθηκολόγηση της Ιταλίας τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, γέμισαν ελπίδα τον ελληνικό πληθυσμό. Για τους Γερμανούς, όμως, η κατάσταση γινόταν πιο επισφαλής. Φοβούνταν πιθανή συμμαχική απόβαση στην Κρήτη και ανησυχούσαν για την αυξανόμενη δράση των ανταρτών. Μέσα σε αυτό το κλίμα, σημειώθηκε ένα επεισόδιο που αποτέλεσε το πρόσχημα για την επερχόμενη σφαγή. Η αφορμή για την τραγωδία ήταν η ενέδρα που έστησε ομάδα ανταρτών του Μανόλη Μπαντουβά κοντά στο Κεφαλοβρύσι, στην κοιλάδα της Σύμης, στις 10 Σεπτεμβρίου 1943, εκεί σκοτώθηκαν περίπου 14 Γερμανοί στρατιώτες. Η αντίδραση υπήρξε άμεση και αμείλικτη. Πληροφορίες από δωσίλογο έφτασαν στα χέρια της γερμανικής διοίκησης, η οποία, υπό τον στρατηγό Φρίντριχ-Βίλχελμ Μύλλερ, έδωσε διαταγή εξόντωσης, όλοι οι άνδρες άνω των 16 ετών να εκτελεστούν, καθώς και όσοι εντοπίζονταν στην ύπαιθρο, ανεξαρτήτως φύλου ή ηλικίας. Η διαταγή αυτή σηματοδοτούσε μια πολιτική συλλογικής ευθύνης και οργανωμένης εξόντωσης. Ο αρχηγός της Κρητικής αντίστασης Μανώλης Μπαντουβάς (κέντρο) με τους αδελφούς του, Γιάννη (αριστερά) και Νίκο (δεξιά). Δικαιώματα φωτογραφίας: Imperial War Museum. Πηγή Εικόνας: smithsonianmag.com Από τις 14 Σεπτεμβρίου, ξεκίνησε το μακάβριο έργο: Δεκάδες χωριά παραδόθηκαν στις φλόγες. Γερμανοί στρατιώτες εισέβαλαν σε χωριά όπως ο Αμιράς, η Κάτω Βιάννος, το Κεφαλοβρύσι, η Άνω Βιάννος, η Σύμη και δεκάδες άλλοι μικροί οικισμοί. Οι κάτοικοι συγκεντρώνονταν βίαια στις πλατείες ή σε ανοιχτούς χώρους. Άνδρες ξεχωρίζονταν, συχνά μπροστά στα μάτια γυναικών και παιδιών, και οδηγούνταν σε ομαδικές εκτελέσεις. Οι μαρτυρίες είναι συγκλονιστικές, έγκυες γυναίκες που εκτελέστηκαν επί τόπου, ανάπηροι που σέρνονταν έξω από τα σπίτια τους για να εκτελεστούν, παιδιά που χάθηκαν χωρίς διάκριση. Η βία ήταν τυφλή και ολοκληρωτική, οι Γερμανοί διέπραξαν σφαγές μεθοδικές και απάνθρωπες. Συνολικά, περισσότεροι από 460 άνθρωποι εκτελέστηκαν εν ψυχρώ. Τα σπίτια πυρπολήθηκαν, οι αποθήκες τροφίμων λεηλατήθηκαν και τα ζώα σφαγιάστηκαν, αφήνοντας πίσω καμένη γη. Υπολογίζεται ότι περίπου 2.000 άνδρες συνελήφθησαν συνολικά στην περιοχή κατά τη διάρκεια της επιχείρησης, οι περισσότεροι οδηγήθηκαν σε τόπους μαζικών εκτελέσεων, με τον απολογισμό να φτάνει τους 461 νεκρούς, ενώ άλλες πηγές ανεβάζουν τον αριθμό πάνω από 500. Οι εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν σε διάφορα σημεία, στον Αμιρά, στο Κεφαλοβρύσι, στη Σύμη και αλλού, αφήνοντας πίσω τους μαζικούς τάφους και οικογένειες διαλυμένες Οι μαρτυρίες όσων επέζησαν, περιγράφουν σκηνές ανείπωτης αγριότητας. Μητέρες θρηνούσαν πάνω από τα άψυχα σώματα των παιδιών τους, γέροντες σύρονταν έξω από τα σπίτια τους για να εκτελεστούν, ενώ παιδιά περιπλανιόνταν μέσα στα καμένα χωριά αναζητώντας τους γονείς τους. Μια μαρτυρία που συγκλονίζει είναι της Αικατερίνης Παππά, η οποία περιγράφει πώς είδε να εκτελούνται συγγενείς της, ενώ άλλες γυναίκες αναφέρουν πως τα μωρά στα χέρια τους δεν γλύτωσαν ούτε και εκείνα από τη φρίκη. Οι Γερμανοί δεν αρκέστηκαν στη φυσική εξόντωση των κατοίκων· στόχευσαν να σβήσουν κάθε ίχνος ζωής και προοπτικής επιβίωσης στην περιοχή. Η πολιτική τους ήταν καθαρά τρομοκρατική, με σκοπό να σταλεί μήνυμα παραδειγματισμού σε όλο το νησί. Ο στρατηγός Friedrich-Wilhelm Müller, γνωστός ως ο ” χασάπης της Κρήτης”. Δικαιώματα φωτογραφίας: Bundesarchiv.de. Πηγή Εικόνας: smithsonianmag.com Οι συνέπειες υπήρξαν καταστροφικές. Η ανθρώπινη απώλεια ήταν τεράστια, με εκατοντάδες νεκρούς και αμέτρητες χήρες και ορφανά. Η οικονομική ζωή καταστράφηκε, καθώς τα χωριά ισοπεδώθηκαν και οι κάτοικοι έχασαν τα σπίτια, τα χωράφια και τα κοπάδια τους. Το ψυχολογικό τραύμα άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στις ψυχές των επιζώντων, ενώ η μνήμη του αίματος σφράγισε τις επόμενες γενιές. Παρ’ όλα αυτά, το αποτέλεσμα για τους Γερμανούς δεν ήταν το προσδοκώμενο. Αντί να καμφθεί το φρόνημα των Κρητών, η σφαγή της Βιάννου έγινε πηγή δύναμης και σύμβολο θυσίας για τον αντιστασιακό αγώνα. Η κατάγραφη αυτής της θηριωδίας δεν ήταν εύκολη. Πολλά θύματα θάφτηκαν πρόχειρα ή χάθηκαν στα καμένα σπίτια. Μετά την απελευθέρωση, η Κεντρική Επιτροπή Διαπιστώσεως Ωμοτήτων, στην οποία συμμετείχαν προσωπικότητες, όπως ο Νίκος Καζαντζάκης και ο Ιωάννης Κακριδής, κατέγραψε τα γεγονότα με μαρτυρίες, αριθμούς και φωτογραφίες. Το έργο της αποτέλεσε θεμέλιο λίθο για την ιστορική τεκμηρίωση των εγκλημάτων πολέμου. Ο στρατηγός Μύλλερ, υπεύθυνος για τη σφαγή, βαρύνεται και με άλλες θηριωδίες στην Κρήτη, όπως στο Κοντομαρί και στα Ανώγεια. Μετά τη λήξη του πολέμου, συνελήφθη και παραδόθηκε στην Ελλάδα. Το 1947, δικάστηκε από ελληνικό στρατοδικείο, καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε. Η τιμωρία του θεωρήθηκε μια ελάχιστη δικαίωση για τα θύματα. Η μνήμη του Ολοκαυτώματος της Βιάννου παραμένει ζωντανή μέχρι σήμερα. Στην περιοχή έχουν ανεγερθεί μνημεία, ενώ κάθε Σεπτέμβριο πραγματοποιούνται εκδηλώσεις μνήμης και τιμής στους εκτελεσθέντες, με τη συμμετοχή της πολιτείας, της τοπικής αυτοδιοίκησης και των απογόνων των θυμάτων. Η Βιάννος έχει αναγνωριστεί επίσημα ως «μαρτυρική περιοχή» και αποτελεί τόπο προσκυνήματος για όλους, όσοι τιμούν την ιστορική μνήμη. Μνημείο για τα θύματα των σφαγών της Βιάννου στον Αμιρά της Κρήτης. Πηγή Εικόνας: smithsonianmag.com Η σφαγή εντάσσεται στο πλαίσιο των μαζικών εγκλημάτων που διέπραξαν οι ναζί, σε όλη την Ευρώπη, ακολουθώντας τη λογική της συλλογικής ευθύνης. Όπως στο Δίστομο, στα Καλάβρυτα και σε άλλες περιοχές, έτσι και στη Βιάννο η πρακτική των αντιποίνων απέτυχε να επιτύχει τον σκοπό της. Αντί να επιβάλει σιωπή και φόβο, ενίσχυσε την αποφασιστικότητα για ελευθερία. Η Βιάννος, επομένως, δεν αποτελεί μόνο μια τοπική τραγωδία, αλλά και έναν κρίκο στην αλυσίδα των μαρτυρικών τόπων που θυμίζουν στην ανθρωπότητα το τίμημα της ελευθερίας και τα εγκλήματα του ολοκληρωτισμού. Σήμερα, η θυσία των κατοίκων της Βιάννου λειτουργεί ως διαρκές κάλεσμα για αντίσταση σε κάθε μορφή βίας, καταπίεσης και μισαλλοδοξίας. Η φρίκη που έζησε η περιοχή τον Σεπτέμβριο του 1943, δεν πρέπει ποτέ να λησμονηθεί. Είναι χρέος της ιστορικής μνήμης να διατηρεί ζωντανές αυτές τις μαρτυρίες, όχι μόνο για να τιμηθούν τα θύματα, αλλά και για να αποτελέσουν φραγμό σε κάθε επανάληψη της βαρβαρότητας. Το Ολοκαύτωμα της Βιάννου, με τις εκατοντάδες χαμένες ζωές και την ολοκληρωτική καταστροφή, παραμένει ζωντανό στην ιστορική συνείδηση ως τραγική υπενθύμιση του τι μπορεί να προκαλέσει ο πόλεμος και η τυραννία, αλλά και ως ύμνος στο αδάμαστο πνεύμα ενός λαού που δεν υποτάχθηκε ποτέ. ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Νίκος Καζαντζάκης, Ιωάννης Καλιτσουνάκης, Ιωάννης Κακριδής, Κώστας Κουτουλάκης (1983), Έκθεσις της Κεντρικής Επιτροπής διαπιστώσεως Ωμοτήτων εκ Κρήτη, εκδ. Δήμος Ηρακλείου Γεώργιος Χρηστάκης (2000), Επαρχία Βιάννου 1940-1945, εκδ. Σύλλογος Βιαννιτών Ηρακλείου «Ο Πατούχας» Στέφανος Α. Γεροντής (2008), «Τα καημένα χωριά» Μνήμες της καταστροφής των δυτικών χωριών της Ιεράπετρας το 1943, εκδ. Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Λασιθίου Μαρτυρικές πόλεις της Ελλάδος, dmko.gr, διαθέσιμο εδώ